از تالار فرعی پتروشیمی تا رینگ صادراتی کیش؛ آیا مزیت‌های حمایتی دولت در مسیر صادرات مستهلک می‌شود؟

گروه اقتصادی: در شرایطی که اقتصاد ایران با چالش‌های متعددی در حوزه تولید، تأمین مواد اولیه و کنترل تورم مواجه است، تحولات اخیر بورس کالا بار دیگر پرسش‌های مهمی را درباره نحوه توزیع مزیت‌های ناشی از انرژی و خوراک ارزان‌قیمت دولتی مطرح کرده است. انتشار همزمان دو خبر مهم شامل عرضه گسترده محصولات پتروشیمی در تالار فرعی بورس کالا و برنامه عرضه سیمان و مس در تالار صادراتی کیش، توجه فعالان اقتصادی را به سمت سازوکار قیمت‌گذاری و مسیر حرکت کالاهای استراتژیک کشور جلب کرده است.

به گزارش بولتن نیوز، بررسی داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد بورس کالا در روزهای اخیر میزبان صدها هزار تن انواع کالا در رینگ‌های مختلف معاملاتی بوده و بخش قابل توجهی از این حجم به محصولات پتروشیمی، معدنی و صادرات‌محور اختصاص یافته است. موضوعی که از یک سو بیانگر عمق بازار و از سوی دیگر بیانگر اهمیت نظارت بر نحوه انتقال مزیت‌های حمایتی دولت به حلقه‌های پایانی زنجیره تولید است.

نقش تالار فرعی در بازتوزیع بازار پتروشیمی

بر اساس برنامه عرضه‌های اعلام شده، بخش قابل توجهی از محصولات پتروشیمی در تالار فرعی بورس کالا عرضه شده‌اند. تالاری که طی سال‌های اخیر سهم فزاینده‌ای در معاملات برخی محصولات پیدا کرده و به بستری برای عرضه کالاهایی تبدیل شده است که به دلایل مختلف خارج از روند معمول تالارهای اصلی معامله می‌شوند.

صنعت پتروشیمی ایران سالانه ده‌ها میلیارد دلار خوراک گازی و مایع را با نرخ‌های حمایتی دریافت می‌کند. فلسفه این حمایت نیز از ابتدا مشخص بوده است؛ ایجاد مزیت رقابتی برای تولیدکنندگان داخلی، توسعه صنایع پایین‌دستی و کاهش هزینه تمام‌شده تولید در کشور.

اما پرسش کلیدی اینجاست که وقتی محصولی که خوراک آن با نرخ حمایتی تأمین شده وارد فرآیند کشف قیمت می‌شود، چه میزان از این مزیت به صنایع پایین‌دستی منتقل می‌شود و چه میزان از آن در فرآیند رقابت‌های قیمتی مستهلک می‌گردد؟

بررسی معاملات سال‌های گذشته نشان داده است که در برخی مقاطع، نسبت تقاضا به عرضه در برخی گریدهای پتروشیمی به بیش از ۳، ۴ و حتی ۵ برابر رسیده است. در چنین شرایطی درصد رقابت قیمتی افزایش یافته و قیمت نهایی فاصله محسوسی با قیمت پایه پیدا می‌کند.

به عنوان نمونه اگر محصولی با قیمت پایه ۵۰۰ هزار ریال عرضه شود و در پایان رقابت با قیمت ۶۵۰ هزار ریال معامله گردد، میزان رقابت قیمتی به ۳۰ درصد می‌رسد. چنین فاصله‌ای در مقیاس عرضه‌های چند هزار تنی می‌تواند میلیاردها ریال بار مالی اضافی برای صنایع مصرف‌کننده ایجاد کند.

شاخص التهاب بازار در رینگ پتروشیمی

آنچه امروز بیش از هر عامل دیگری اهمیت دارد، انتشار منظم داده‌های مربوط به حجم عرضه و حجم تقاضاست.

اگر برای یک محصول ۵ هزار تن عرضه ثبت شود اما تقاضا به ۲۰ هزار تن برسد، نسبت تقاضا به عرضه به عدد ۴ خواهد رسید. این نسبت در ادبیات تحلیلی بورس کالا به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های التهاب بازار شناخته می‌شود.

هرچه این نسبت افزایش پیدا کند، احتمال شکل‌گیری رقابت‌های قیمتی و رشد هزینه تولید در صنایع پایین‌دستی نیز بیشتر خواهد شد.

از این منظر، رصد مستمر عرضه‌های پتروشیمی در تالار فرعی می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت واقعی بازار و میزان دسترسی صنایع تکمیلی به مواد اولیه ارائه کند.

تالار صادراتی کیش و معمای ارزش افزوده داخلی

همزمان با عرضه‌های پتروشیمی، بورس کالا از برنامه عرضه سیمان و مس در تالار صادراتی کیش نیز خبر داده است.

این خبر در نگاه نخست نشانه‌ای از توسعه بازارهای صادراتی کشور تلقی می‌شود. اما از منظر سیاست‌گذاری صنعتی، ابعاد گسترده‌تری دارد.

صنعت سیمان و صنعت مس هر دو از مهم‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی یارانه‌ای در کشور محسوب می‌شوند. هزینه انرژی در ساختار قیمت تمام‌شده این صنایع سهم قابل توجهی دارد و بخش مهمی از مزیت رقابتی آنها نیز از همین محل ناشی می‌شود.

در چنین شرایطی سیاست‌گذار ناگزیر است همزمان دو هدف را دنبال کند؛ نخست توسعه صادرات و ارزآوری و دوم اطمینان از تأمین پایدار نیاز بازار داخلی.

بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد ظرفیت تولید سیمان کشور از مرز ۹۰ میلیون تن در سال عبور کرده و ظرفیت تولید کاتد مس نیز در سال‌های اخیر رشد محسوسی را تجربه کرده است. بنابراین هرگونه تغییر در الگوی عرضه صادراتی این محصولات می‌تواند بر بازار داخلی نیز اثرگذار باشد.

نبض انحصار در بورس کالا

شاخص التهاب بازار: عرضه‌های صادراتی و پتروشیمی طی روزهای اخیر به یکی از مهم‌ترین کانون‌های توجه فعالان اقتصادی تبدیل شده‌اند.

شاخص رقابت قیمتی: هرگونه افزایش فاصله میان قیمت پایه و قیمت نهایی می‌تواند نشانه رشد فشار بازار بر صنایع پایین‌دستی باشد.

شرکت‌های قابل رصد: تولیدکنندگان بزرگ پتروشیمی، شرکت‌های سیمانی صادرات‌محور و تولیدکنندگان مس در روزهای آینده باید از منظر حجم عرضه و نسبت تقاضا به عرضه به دقت رصد شوند.

هشدار اثر تورمی: افزایش رقابت در مواد اولیه پتروشیمی، سیمان و فلزات اساسی می‌تواند در ماه‌های آینده خود را در قیمت کالاهای مصرفی، پروژه‌های عمرانی و هزینه ساخت‌وساز نشان دهد.

مطالبه از نهاد ناظر: بورس کالا، وزارت صمت و سازمان حمایت می‌توانند با انتشار منظم داده‌های مربوط به حجم عرضه، حجم تقاضا، قیمت پایه و قیمت نهایی، امکان ارزیابی دقیق‌تر میزان انتقال مزیت‌های حمایتی دولت به زنجیره تولید را فراهم کنند.

جمع‌بندی

تحولات اخیر بورس کالا بار دیگر این پرسش بنیادین را در برابر سیاست‌گذاران قرار داده است که مزیت ناشی از خوراک و انرژی ارزان‌قیمت تا چه اندازه در خدمت توسعه صنایع پایین‌دستی قرار می‌گیرد. عرضه محصولات پتروشیمی در تالار فرعی و عرضه سیمان و مس در تالار صادراتی کیش، صرفاً دو خبر روزانه بازار نیستند؛ بلکه دو قطعه مهم از پازل بزرگ‌تری هستند که پاسخ به آن می‌تواند وضعیت انتقال یا عدم انتقال مزیت‌های حمایتی دولت را در زنجیره تولید کشور روشن کند.

پرسشی که همچنان پابرجاست این است: آیا یارانه‌های پنهان انرژی در نهایت به کاهش هزینه تولید و مهار تورم منجر می‌شوند یا در فرآیند کشف قیمت و ساختار معاملات بازار مستهلک می‌گردند؟