بازگشت خودرو به بورس کالا؛ راه نجات از قیمت‌گذاری دستوری یا بازتولید رانت در لباسی جدید؟

گروه اقتصادی: در حالی که صنعت خودروی ایران یکی از پیچیده‌ترین و پرچالش‌ترین دوره‌های تاریخ خود را پشت سر می‌گذارد، بازگشت دوباره موضوع عرضه خودرو و کامیون در بورس کالا به صدر اخبار اقتصادی کشور، بار دیگر توجه افکار عمومی، سیاست‌گذاران و فعالان بازار را به یکی از مناقشه‌برانگیزترین پرونده‌های اقتصادی سال‌های اخیر جلب کرده است.

به گزارش بولتن نیوز، پرونده‌ای که در یک سوی آن خودروسازان از زیان انباشته صدها هزار میلیارد تومانی سخن می‌گویند و در سوی دیگر مصرف‌کنندگان از افزایش مداوم قیمت‌ها و دشوارتر شدن دسترسی به خودرو گلایه دارند. در این میان بورس کالا به عنوان سازوکاری که مدعی کشف قیمت شفاف است، بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است.

اما پرسش اصلی اینجاست؛ آیا عرضه خودرو در بورس کالا توانسته فاصله میان تولیدکننده و مصرف‌کننده را کاهش دهد یا صرفاً شکل جدیدی از رقابت قیمتی را در بازار ایجاد کرده است؟

تجربه‌ای که از سال ۱۴۰۱ آغاز شد

نخستین موج جدی عرضه خودرو در بورس کالا از سال ۱۴۰۱ آغاز شد. در آن مقطع ده‌ها مدل خودرو سواری و تجاری توسط خودروسازان مختلف در بورس کالا عرضه شد.

براساس آمارهای رسمی، طی کمتر از یک سال بیش از ۳۰ هزار دستگاه خودرو در بورس کالا معامله شد. در برخی عرضه‌ها نسبت تقاضا به عرضه به بیش از ۵ برابر رسید و رقابت قیمتی در برخی محصولات از ۲۰ تا ۶۰ درصد فراتر رفت.

برای مثال در برخی عرضه‌های خودروی دیگنیتی و فیدلیتی، قیمت نهایی کشف‌شده ده‌ها درصد بالاتر از قیمت پایه تعیین شد؛ موضوعی که نشان داد بازار خودرو همچنان با شکاف قابل توجه میان عرضه و تقاضا مواجه است.

شاخص التهاب بازار؛ تقاضا چند برابر عرضه

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های مورد تأکید رصدخانه بورس کالا، نسبت تقاضا به عرضه است.

بررسی عرضه‌های انجام‌شده در بورس کالا طی دوره‌های مختلف نشان می‌دهد در بسیاری از محصولات خودرویی این نسبت به سطوح غیرمتعارف رسیده است.

محصول| حجم عرضه| تقاضا| نسبت تقاضا به عرضه
خودرو سواری| ۵۰۰ دستگاه| ۲۵۰۰ دستگاه| ۵ برابر
وانت و خودرو تجاری| ۳۰۰ دستگاه| ۱۲۰۰ دستگاه| ۴ برابر
کامیون سنگین| ۲۰۰ دستگاه| ۶۰۰ دستگاه| ۳ برابر

این ارقام نشان می‌دهد که مسئله اصلی بازار خودرو نه صرفاً نحوه فروش بلکه شکاف ساختاری میان تولید و تقاضاست.

هر زمان که عرضه محدود باقی بماند، حتی شفاف‌ترین سازوکار معاملاتی نیز نمی‌تواند به تنهایی موجب کاهش قیمت‌ها شود.

کامیون‌ها؛ رکوردداران رقابت در بورس کالا

اگرچه بخش عمده توجه رسانه‌ها به خودروهای سواری معطوف شده است، اما بازار کامیون و خودروهای تجاری نیز در بورس کالا شاهد تحولات مهمی بوده است.

در برخی عرضه‌های کامیون‌های سنگین و کشنده‌ها، میزان تقاضا تا سه برابر حجم عرضه افزایش یافته است. در نتیجه رقابت قیمتی شکل گرفته و قیمت نهایی در برخی موارد بین ۱۰ تا ۳۰ درصد بالاتر از نرخ پایه کشف شده است.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که افزایش قیمت خودروهای تجاری مستقیماً بر هزینه حمل‌ونقل کالا اثر می‌گذارد و می‌تواند به شکل غیرمستقیم بر قیمت مصرف‌کننده نهایی نیز تأثیرگذار باشد.

بورس کالا چه مشکلی را حل کرد؟

مدافعان عرضه خودرو در بورس کالا معتقدند این سازوکار حداقل سه مزیت مهم ایجاد کرده است.

نخست آنکه بخش قابل توجهی از رانت ناشی از اختلاف قیمت کارخانه و بازار آزاد را کاهش داده است.

دوم آنکه فرآیند فروش را شفاف‌تر کرده و امکان نظارت بر معاملات را افزایش داده است.

سوم آنکه بخشی از منابع مالی حاصل از فروش به جای واسطه‌ها و دلالان، به خودروسازان رسیده است.

بر اساس برخی برآوردها، اختلاف قیمت برخی خودروها در بازار آزاد و کارخانه در سال‌های گذشته به بیش از ۳۰۰ میلیون تومان در هر دستگاه رسیده بود. در چنین شرایطی طبیعی بود که سود اصلی نصیب واسطه‌ها شود.

اما آیا مصرف‌کننده برنده شد؟

این پرسشی است که همچنان محل اختلاف کارشناسان است.

اگرچه عرضه در بورس کالا توانست بخشی از رانت توزیعی را حذف کند، اما در بسیاری از موارد قیمت نهایی خودرو همچنان فاصله قابل توجهی با توان خرید خانوارها داشت.

به عبارت دیگر، بورس کالا توانست فرآیند کشف قیمت را شفاف‌تر کند، اما نتوانست مشکل کمبود عرضه را برطرف سازد. تا زمانی که تولید سالانه خودرو با تقاضای واقعی بازار همخوان نباشد، فشار قیمتی ادامه خواهد داشت.

نبض بازار؛ آنچه اعداد می‌گویند

تحلیل داده‌های عرضه خودرو در بورس کالا نشان می‌دهد:

- در برخی عرضه‌ها نسبت تقاضا به عرضه از ۵ برابر فراتر رفته است.
- رقابت قیمتی در بعضی خودروها به بیش از ۵۰ درصد رسیده است.
- هزاران میلیارد تومان از معاملات خودرو از مسیر بورس کالا انجام شده است.
- خودروهای تجاری و کامیون‌ها سهم فزاینده‌ای در معاملات اخیر داشته‌اند.
- کشف قیمت شفاف‌تر شده اما التهاب تقاضا همچنان پابرجاست.

شاخص BPI؛ فشار بازار همچنان بالاست

اگر شاخص اختصاصی «فشار بورس کالا» یا BPI را بر اساس ترکیب نسبت تقاضا به عرضه و درصد رقابت محاسبه کنیم، بازار خودرو همچنان در محدوده هشدار قرار می‌گیرد. نسبت‌های چندبرابری تقاضا به عرضه در کنار رقابت‌های دو رقمی نشان می‌دهد فشار بازار بر مصرف‌کنندگان همچنان بالاست. به بیان دیگر، بورس کالا توانسته شفافیت را افزایش دهد، اما هنوز نتوانسته عدم تعادل ساختاری بازار خودرو را درمان کند.

هشدار اثر تورمی در بازار

افزایش قیمت خودروهای سواری و تجاری صرفاً یک مسئله بخشی نیست.

خودروهای تجاری و کامیون‌ها حلقه‌ای حیاتی در زنجیره حمل‌ونقل کشور محسوب می‌شوند. هرگونه افزایش قیمت در این بخش می‌تواند هزینه لجستیک را بالا ببرد و در نهایت بر قیمت کالاهای مصرفی اثرگذار باشد.

از این منظر، سیاست‌گذاران باید علاوه بر نحوه فروش خودرو، بر افزایش تولید، توسعه رقابت و رفع گلوگاه‌های زنجیره تأمین نیز تمرکز کنند.

مطالبه‌گری از نهادهای ناظر

اکنون پرسش اصلی از وزارت صمت، شورای رقابت، سازمان حمایت و بورس کالا این است:

آیا برنامه مشخصی برای افزایش حجم عرضه خودرو و کامیون در بورس کالا وجود دارد؟

چه میزان از شکاف میان عرضه و تقاضا طی یک سال گذشته کاهش یافته است؟

و مهم‌تر از همه، آیا عرضه در بورس کالا توانسته منافع مصرف‌کننده نهایی را تأمین کند یا صرفاً شیوه توزیع رانت را تغییر داده است؟

پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند مسیر آینده بازار خودرو را مشخص کند؛ بازاری که همچنان یکی از مهم‌ترین کانون‌های تورم، سرمایه‌گذاری و مطالبه‌گری اقتصادی در کشور به شمار می‌رود.