سرطان درمان شد، عفونت جان بیمار را گرفت؛ چه کسی پاسخگوی بحران مقاومت میکروبی است؟
گروه اجتماعی: بیماری که سرطان را پشت سر گذاشته بود، بر اثر عفونت ریوی جان باخت؛ روایتی تلخ که رئیس مرکز روابط عمومی وزارت بهداشت آن را هشداری درباره مقاومت میکروبی دانسته است. اما پشت این هشدار، اعدادی قرار دارد که نمیتوان از کنار آنها گذشت: مصرف سالانه حدود ۱۸۰۰ تن آنتیبیوتیک در کشور، شاخص مصرفی بیش از سه برابر سطح مرجع اعلامشده جهانی و محدودیت پوشش بخشی از نظام دیدهبانی مقاومت میکروبی. پرسش این است که چرا با وجود سالها هشدار، مصرف غیرضروری آنتیبیوتیک همچنان یک نگرانی جدی است و دستگاههای مسئول چه برنامه قابل سنجشی برای مهار آن دارند؟
به گزارش بولتننیوز، حسین کرمانپور، رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاعرسانی وزارت بهداشت، با اشاره به فوت بیماری که سرطانش درمان شده بود اما بر اثر عفونت ریوی به بخش مراقبتهای ویژه انتقال یافت، درباره پیامدهای مقاومت میکروبی هشدار داده است.
این روایت، چهره انسانی بحرانی است که معمولاً در قالب آمار مصرف دارو و گزارشهای تخصصی بیمارستانی مطرح میشود.
با این حال، از اطلاعات منتشرشده درباره این بیمار نمیتوان علت دقیق مقاومت میکروبی یا منشأ عفونت را تعیین کرد. روشن نیست بیمار به چه عامل عفونی مبتلا بوده و چه عواملی در نتیجه درمان نقش داشتهاند.
اما یک واقعیت علمی روشن است: گسترش مقاومت میکروبی میتواند درمان عفونتها را دشوارتر کند و بیماران آسیبپذیر، از جمله بیماران تحت درمان سرطان، را در معرض خطر بیشتری قرار دهد.
مصرف آنتیبیوتیک در ایران؛ اعدادی که باید جدی گرفته شوند
قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، در آبان ۱۴۰۵ اعلام کرده است که مصرف سالانه آنتیبیوتیک در کشور حدود ۱۸۰۰ تن است.
او همچنین شاخص مصرف آنتیبیوتیک ایران را بر اساس دادههای سال ۲۰۲۳ حدود ۶۵ دوز تعریفشده روزانه به ازای هر هزار نفر اعلام کرده؛ در حالی که سطح مقایسه جهانی مورد اشاره وی حدود ۲۰ بوده است.
دادههای منتشرشده از سامانه GLASS سازمان جهانی بهداشت نیز شاخص ۶۵٫۸ را برای ایران در سال ۲۰۲۳ نشان میدهد.
این اعداد بهتنهایی اثبات نمیکنند که هر مصرف آنتیبیوتیک غیرضروری بوده است؛ اما ضرورت بررسی کیفیت تجویز، دسترسی بدون نسخه و الگوی مصرف را برجسته میکنند.
وقتی مصرف دارو در چنین سطحی قرار دارد، صرف توصیه به مردم برای خوددرمانی نکردن کافی نیست. نظام سلامت باید عملکرد خود را نیز با شاخصهای روشن ارزیابی کند.
از مطب تا داروخانه؛ مسئولیت مصرف غیرضروری فقط با بیمار نیست
مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک یکی از عوامل مهم افزایش فشار انتخابی بر میکروبها و گسترش مقاومت است.
اما محدودکردن مسئله به رفتار بیماران، تصویر کاملی از زنجیره مصرف دارو ارائه نمیکند.
تجویز آنتیبیوتیک برای بیماریهای ویروسی، استفاده غیرضروری از داروهای وسیعالطیف، فروش بدون نسخه و مصرف نامناسب در مراکز درمانی نیز باید بررسی شوند.
وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو باید روشن کنند چه سهمی از مصرف آنتیبیوتیک بر اساس نسخه معتبر انجام میشود، میزان فروش بدون نسخه چقدر است و نظارت بر تجویزهای غیرضروری چگونه اجرا میشود.
مردم باید آموزش ببینند، اما اصلاح رفتار مصرف بدون اصلاح نظام تجویز و عرضه، نتیجه کافی نخواهد داشت.
۲۴۸ بیمارستان زیر ذرهبین پژوهش؛ سهم بالای آنتیبیوتیکهای تحت مراقبت
یک پژوهش درباره مصرف آنتیبیوتیک در ۲۴۸ بیمارستان آموزشی ایران، با بررسی دادههای سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، نشان داده است که ۶۱ درصد مصرف مربوط به آنتیبیوتیکهای گروه «تحت مراقبت» بوده است.
این گروه در طبقهبندی سازمان جهانی بهداشت، شامل داروهایی است که مصرف آنها به دلیل احتمال بیشتر ایجاد مقاومت باید با دقت بیشتری مدیریت شود.
در این پژوهش، سهم آنتیبیوتیکهای گروه «دسترسی» ۳۷ درصد و گروه «ذخیره» حدود ۲ درصد گزارش شده است.
این آمار به معنای غیرضروری بودن همه داروهای گروه تحت مراقبت نیست. بیماران بستری، بهویژه مبتلایان به عفونتهای شدید، ممکن است به این داروها نیاز داشته باشند.
اما سهم بالای آنها یک پرسش جدی ایجاد میکند:
آیا در بیمارستانهای کشور، انتخاب آنتیبیوتیک بر اساس تشخیص دقیق، کشت میکروبی و دستورالعملهای درمانی انجام میشود و عملکرد پزشکان و بیمارستانها در این زمینه چگونه پایش میشود؟
دیدهبانی مقاومت میکروبی؛ چرا پوشش اطلاعات محدود است؟
رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت اعلام کرده که بخشی از اطلاعات نظام دیدهبانی مقاومت میکروبی کشور از ۱۶ بیمارستان در ۱۵ استان جمعآوری میشود.
این اظهارنظر نشان میدهد دستکم در بخش مورد اشاره از سامانه، پوشش اطلاعاتی محدود است و توسعه آن ضرورت دارد.
در مدیریت مقاومت میکروبی، بدون دادههای دقیق درباره نوع میکروبها، میزان مقاومت به داروهای مختلف و تغییرات زمانی، سیاستگذاری مؤثر دشوار خواهد بود.
وزارت بهداشت باید توضیح دهد چه تعداد بیمارستان در سامانههای مختلف پایش مقاومت و عفونت بیمارستانی مشارکت دارند، دادههای آنها با چه کیفیتی ثبت میشود و چه سهمی از اطلاعات در دسترس سیاستگذاران و پژوهشگران قرار میگیرد.
عفونت بیمارستانی؛ حلقهای که نباید از بررسی حذف شود
بیماران بستری در بخشهای مراقبت ویژه، افراد دارای ضعف سیستم ایمنی و بیمارانی که تحت اقدامات درمانی پیچیده قرار میگیرند، در برابر برخی عفونتها آسیبپذیرترند.
کنترل عفونت بیمارستانی، رعایت بهداشت دست، ضدعفونی تجهیزات، جداسازی بیماران در موارد ضروری و تشخیص بهموقع عوامل عفونی، بخش مهمی از مقابله با مقاومت میکروبی است.
از وزارت بهداشت انتظار میرود اطلاعات قابل اتکایی درباره میزان عفونتهای بیمارستانی، عوامل مقاوم شایع و عملکرد برنامههای کنترل عفونت منتشر کند.
مقاومت میکروبی فقط موضوع نسخه پزشک یا رفتار بیمار نیست؛ کیفیت مدیریت بیمارستان نیز بخشی از راهحل است.
مصرف آنتیبیوتیک در دام و طیور؛ مسئلهای فراتر از وزارت بهداشت
قباد مرادی در اظهارات اخیر خود به ضرورت توجه به مصرف آنتیبیوتیک در دام و طیور و نقش محیط زیست در انتشار عوامل مقاوم نیز اشاره کرده است.
این موضوع نشان میدهد مدیریت مقاومت میکروبی به همکاری میان وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی، بخش کشاورزی و نهادهای محیطزیستی نیاز دارد.
مقابله با این بحران بدون نظارت بر مصرف دارو در انسان، حیوان و محیط زیست، کامل نخواهد بود.
شش مطالبه روشن از مسئولان
۱. وزارت بهداشت آمار مصرف آنتیبیوتیک را به تفکیک بخش سرپایی، بستری و گروههای دارویی منتشر کند.
۲. سازمان غذا و دارو گزارش دهد نظارت بر فروش بدون نسخه آنتیبیوتیک چه نتایجی داشته و چه اقداماتی برای اصلاح تخلفات انجام شده است.
۳. دانشگاههای علوم پزشکی شاخصهای تجویز مناسب آنتیبیوتیک و عملکرد برنامههای مدیریت مصرف را در بیمارستانهای زیرمجموعه گزارش کنند.
۴. مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وضعیت پوشش نظام دیدهبانی مقاومت میکروبی و برنامه توسعه آن را اعلام کند.
۵. مسئولان بیمارستانی دادههای قابل مقایسه درباره عفونتهای بیمارستانی و اقدامات پیشگیرانه ارائه دهند.
۶. دستگاههای مسئول در حوزه دامپزشکی و محیط زیست برنامههای کنترل مصرف و انتشار عوامل مقاوم را شفاف کنند.
سخن پایانی؛ هشدار کافی نیست، نتیجه میخواهیم
مرگ بیماری که درمان سرطان را پشت سر گذاشته بود، یادآور این واقعیت است که پیشرفت پزشکی بدون کنترل عفونت و حفظ اثربخشی داروهای ضدمیکروبی با تهدید روبهرو میشود.
آموزش عمومی و پرهیز از مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک ضروری است؛ اما مسئولیت مقابله با مقاومت میکروبی را نمیتوان تنها بر دوش مردم گذاشت.
نظام سلامت باید در زمینه تجویز، فروش، پایش مقاومت، کنترل عفونت بیمارستانی و انتشار اطلاعات پاسخگو باشد.
مردم حق دارند بدانند در برابر این حجم از مصرف آنتیبیوتیک و هشدارهای مکرر، چه اقدام مشخصی برای حفظ اثربخشی داروها و جلوگیری از مرگهای قابل پیشگیری انجام شده است.
بولتننیوز این مطالبه را با محور سلامت مردم، مسئولیت نهادهای اجرایی و ضرورت انتشار دادههای معتبر پیگیری میکند.
شما می توانید مطالب و تصاویر خود را به آدرس زیر ارسال فرمایید.
bultannews@gmail.com