غروبِ «وحیدِ دوران»؛ وداع تاریخ با آخرین یادگارِ مکتب نجف و حلقه وصل مرجعیت و رهبری
گروه دین و اندیشه، سحرگاه سهشنبه، بیست و ششم آبانماه ۱۴۰۵ خورشیدی (مصادف با ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶)، شهر مقدس قم یکی از حزنانگیزترین صبحهای تاریخ معاصر خود را آغاز کرد. ناقوس جدایی در حوزههای علمیه به صدا درآمد و خبر ارتحال ملکوتی حضرت آیتاللهالعظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی، فقیه عظیمالشأن، مرجع عالیقدر جهان تشیع و استوانه سترگ علم اصول و فقه، پس از یک دوره بیماری و بستری شدن در بیمارستان، در سن ۱۰۵ سالگی منتشر شد.
به گزارش بولتن نیوز،تقارن شگفتانگیز و معنادار این کوچ ابدی با ایام شهادت حضرت صدیقه کبری، فاطمه زهرا (سلامالله علیها)، گویی پاداشی الهی و مهر تأییدی آسمانی بر یک قرن دلدادگی، سینهزنی و احیای بیوقفه شعائر فاطمی توسط فقیهی بود که عمر پربرکت خویش را وقف دفاع از حریم اهلبیت عصمت و طهارت کرده بود. با بسته شدن دیدگان این فقیه ربانی، نه فقط یک مرجع تقلید، بلکه فصلی درخشان و تکرارناشدنی از تاریخ یکصدساله فقاهت شیعه به نقطه پایان رسید؛ فصلی که از حجرههای سنتی خراسان آغاز شد، در ایوان نجف اشرف صیقل یافت و بیش از نیم قرن در مسجد اعظم قم، هزاران مجتهد، متفکر و سکاندار دینی را در دامان خود پروراند.
از نیشابور و مشهد تا قلههای اجتهاد در نجف اشرف:
حسین وحید خراسانی در آغازین روزهای قرن چهاردهم هجری شمسی (فروردین ۱۳۰۰ شمسی و به روایتی دیماه ۱۲۹۹) در خطه علمپرور خراسان ـ که در منابع تاریخی از مشهد و نیشابور به عنوان زادگاه ایشان یاد شده است ـ دیده به جهان گشود. نبوغ ذاتی، حافظه خیرهکننده و عطش سیریناپذیر برای درک حقایق دینی، او را از همان عنفوان نوجوانی روانه حوزههای علمیه مشهد ساخت تا ادبیات عرب و سطوح عالی فقه و اصول را نزد اساتید بنامی همچون شیخ محمدتقی نیشابوری و شیخ محمد نهاوندی فراگیرد. در همان دوران جوانی در مشهد، حضور در حلقه درس خارج فقه میرزا مهدی اصفهانی (بنیانگذار مکتب تفکیک) و تلمذ علوم عقلی و فلسفی نزد حکیمانی چون میرزا مهدی آشتیانی و میرزا ابوالقاسم الهی، از او شخصیتی جامعالاطراف ساخت که هم بر ظرایف برهانهای فلسفی احاطه کامل داشت و هم دل در گرو وحی و نصوص روایی نهاده بود.

نبوغ علمی این فقیه جوان به اندازهای شتابان و استوار بود که در سال ۱۳۲۷ خورشیدی و در حالی که تنها بیست و هفت بهار از عمرش میگذشت، در جریان سفری به شهر ری و انجام مباحثات عمیق علمی با آیتاللهالعظمی سید محمد حجت کوهکمری، موفق به دریافت اجازه «اجتهاد مطلق» از این مرجع بزرگ گردید. با این حال، نیل به قله اجتهاد در بیست و هفت سالگی هرگز روح کمالجوی او را متوقف نساخت؛ او در همان سال، ردای هجرت بر تن کرد و راهی کهنترین پایگاه فقاهت شیعه، یعنی حوزه علمیه نجف اشرف شد. در نجف، وی زانوی شاگردی در محضر اعاظمی چون سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و امام خمینی (ره) به زمین زد، اما بیشترین پیوند علمی و روحی را با زعیم بیبدیل حوزه نجف، حضرت آیتاللهالعظمی سید ابوالقاسم خویی برقرار ساخت. حضور مستمر در دو دوره کامل درس خارج اصول آیتالله خویی و عضویت در شورای استفتائات و هیئت فقهی ایشان، میرزا حسین وحید را به یکی از برجستهترین میراثداران و استمراردهندگان مکتب اصولی و فقهی نجف تبدیل کرد؛ بهگونهای که خود از سال ۱۳۳۷ شمسی به مدت دوازده سال کرسی تدریس خارج فقه و اصول را در نجف اشرف برپا داشت.
استقرار در قم و درخشش بیرقیب با لقب «وحید در اصول»:
بازگشت آیتالله وحید خراسانی به ایران در سال ۱۳۴۹ خورشیدی و اقامت کوتاهمدت در مشهد، دیری نپایید؛ چراکه فشارها و توقعات حکومت پهلوی از عالمان طراز اول در مشهد برای روح آزاده و سازشناپذیر او غیرقابل تحمل بود و همین امر سبب شد تا در پاییز ۱۳۴۹ رخت هجرت به قم ببندد. ورود او به قم، سرآغاز دورانی طلایی در تاریخ معاصر حوزه علمیه این شهر شد که از سال ۱۳۴۹ تا سال ۱۳۹۷ ـ که به دلیل کهولت سن و کسالت جسمانی ناچار به توقف تدریس رسمی شد ـ نزدیک به نیم قرن به درازا کشید.

کرسی درس خارج ایشان در شبستان مسجد اعظم قم، به معنای واقعی کلمه، میعادگاه نخبگان و فرهیختگان حوزوی بود و گاه بیش از هزار طلبه فاضل و مجتهد جوان در پای منبر علمی او گرد میآمدند. تسلط شگرف ایشان بر مبانی پیچیده اصول فقه، قدرت کمنظیر در تقریب ذهن، صلابت بیان و پیوند دقیق میان ظرافتهای عقلیِ علم اصول با استناد محکم به قرآن و روایات معتبر، سبب شد تا در محافل علمی حوزه، لقب پرآوازه «وحید در اصول» زیبنده نام او گردد .
روش اجتهادی او، سنتزی هنرمندانه از میراث فقهای عظام همچون شیخ انصاری، صاحب جواهر و آیتالله خویی بود که در آن، هیچ استدلال عقلی بدون پشتوانه دقیق نقلی و سندی به رسمیت شناخته نمیشد. هرچند او فلسفه اسلامی را نزد بزرگترین حکیمان زمان آموخته بود، اما با نگاهی منتقدانه به آمیزش فلسفه یونانی با معارف ناب وحیانی مینگریست و پیوسته طلاب را به غواصی در اقیانوس بیکران قرآن کریم و میراث حدیثی اهلبیت (ع) فرامیخواند.
استادِ رهبر سوم انقلاب؛ پیوند ژرف فقاهت کهن و زعامت سیاسی:
در بررسی کارنامه تربیتی آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، یکی از درخشانترین و اثرگذارترین فرازهای تاریخی که جایگاه ایشان را در معادلات دینی و سیاسی ایران معاصر برجسته میسازد، نقش استادی ایشان برای سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، حضرت آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای است. هنگامی که در پی تجاوز آمریکا و اسرائیل در اسفندماه ۱۴۰۴ و شهادت رهبر دوم انقلاب، آیتاللهالعظمی سید علی خامنهای، مجلس خبرگان رهبری در هفدهم اسفند ۱۴۰۴ آیتالله سید مجتبی خامنهای را به عنوان سومین رهبر انقلاب اسلامی برگزید، نگاه بسیاری از تحلیلگران و مورخان حوزه به عقبه علمی و اساتید فقهی رهبر جدید دوخته شد.
آیتالله سید مجتبی خامنهای در دوران تکمیل مدارج عالی اجتهادی خود در حوزه علمیه قم، در کنار بهرهگیری از محضر والد شهیدشان و بزرگانی چون آیات عظام شیخ جواد تبریزی، سید موسی شبیری زنجانی و آقا مجتبی تهرانی، سالیان متمادی در حلقه درس خارج فقه و اصول آیتاللهالعظمی وحید خراسانی حاضر شدند و شالوده استوار اصولی و دقت نظر فقهی مکتب نجف را مستقیماً از محضر این استاد یگانه توشه برگرفتند. آنگونه که پژوهشگران تاریخ حوزه ثبت کردهاند، انسجام فکری، تسلط بر آرای متقدمین و متأخرین و موشکافیهای دقیق اصولی که بعدها در هفده سال تدریس پررونق درس خارج خودِ آیتالله سید مجتبی خامنهای در قم تجلی یافت، وامدار سالها شاگردی و تنفس در فضای علمی اساتید طراز اولی همچون مرحوم آیتالله وحید خراسانی بود.

این رابطه استاد و شاگردی و پیوند معنوی میان بیت رهبری و مرجع فقید، فراتر از مناسبات مرسوم ظاهری و تشریفاتی بود. در جریان بستری شدن اخیر این مرجع عالیقدر در بیمارستان و نیز بلافاصله پس از عروج ملکوتی ایشان در ۲۶ آبان ۱۴۰۵، اعزام هیئت ویژه از سوی رهبر سوم انقلاب به ریاست آیتالله محمدی عراقی به بیت معظمله برای ابلاغ پیام تسلیت و ادای احترام شاگرد به ساحت استاد، و همچنین انتشار تصاویر دیده نشده و صمیمانه از حضور رهبر انقلاب در کنار استاد کهنسال خویش، جلوهای عینی از این پیوند عمیق روحی، معنوی و تاریخی میان نهاد رهبری و استوانه مرجعیت سنتی را به نمایش گذاشت. افزون بر مقام معظم رهبری، دهها تن از چهرههای مؤثر علمی و حکومتی دیگر نیز پرورده مکتب این فقیه سترگ هستند.
میراث ماندگار علمی، تربیتی و شعائری:
برای درک ابعاد گسترده خدمات یکصدساله آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، میتوان مهمترین جلوههای میراث علمی، نهادی و اجتماعی این مرجع فقید را در محورهای بنیادین زیر بازخوانی کرد:
* پرورش نسل ممتاز مجتهدان و مدیران عالی نظام: کرسی درس ایشان در طول نزدیک به شصت سال تدریس در نجف، مشهد و قم، کارگاه انسانسازی و فقیهپروری بود؛ محفلی که علاوه بر آیتالله سید مجتبی خامنهای (سومین رهبر انقلاب اسلامی)، مجتهدان و شخصیتهای برجستهای همچون آیات محمدمهدی شبزندهدار، سید محمدرضا مدرسی یزدی، سید علی میلانی، سید محمدجواد علوی بروجردی، صادق آملی لاریجانی (شاگرد و داماد ایشان) و فرزند فاضلشان شیخ محسن وحید خراسانی از خرمن دانش آن خوشهچینی کردند.
احیای بیبدیل شعائر فاطمی و علوی در جهان تشیع: نام آیتالله وحید خراسانی در حافظه تاریخی مردم ایران و شیعیان جهان با پیادهرویهای باشکوه و سر برهنه در دستههای عزاداری سالروز شهادت حضرت زهرا (س)، امیرالمؤمنین (ع) و امام صادق (ع) گره خورده است؛ سنتی که ایام فاطمیه را از مجالسی محدود به یک خیزش عظیم عمومی و فرهنگی در سراسر کشور تبدیل ساخت.
تألیف آثار مرجع در فقه، اصول و کلام اسلامی: با وجود اشتغال سنگین به تدریس و زعامت دینی، آثار مکتوب گرانسنگی از جمله حاشیه بر عروةالوثقی، حاشیه بر مکاسب محرمه، شرح بر شرایعالاسلام، مجموعه چندجلدی «ان الحسین مصباح الهدی و سفینة النجاة» و کتب کلامی عمیقی در تبیین اصول دین با بیانی استوار و ادیبانه از ایشان به یادگار مانده است که چراغ راه محققان آینده خواهد بود.
بنیانگذاری مراکز پژوهشی و دستگیری پنهان از محرومان: تأسیس نهادهایی چون پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی خاتمالنبیین (ص)، مدرسه فقهی امام باقرالعلوم (ع)، مدرسه نقد فرق و ادیان و مؤسسه احیای امر امیرالمؤمنین (ع)، در کنار کفالت بیریا از ایتام و محرومان و حضور معنوی در جبهههای دفاع مقدس در دوران جنگ هشتساله، چهرهای جامع از یک مرجع دردمند و مسئولیتپذیر ترسیم کرد.
زهد عارفانه و تواضعی که در یک جمله خلاصه شد:
آنچه شخصیت آیتاللهالعظمی وحید خراسانی را در میان همقطاران و در چشم تودههای مردم تا بدین پایه محبوب، نافذ و دستنیافتنی میساخت، نه صرفاً تبحر خارقالعاده او در کشف معضلات علم اصول، بلکه زهد واقعی، سلامت نفس و تواضع حیرتانگیز او در برابر پروردگار بود. در روزگاری که نگاشتن زندگینامههای مفصل و برشمردن القاب دهانپرکن به امری رایج بدل شده است، در پایگاه اطلاعرسانی رسمی دفتر این مرجع تقلید صدساله، در بخش زندگینامه، به خواست شخص ایشان تنها به یک جمله تکاندهنده بسنده شده بود: «جز قصور و تقصیر چیزی ندارم». این جمله کوتاه، عصاره صد و پنج سال سلوک عالمانه مردی بود که همواره از هیاهوهای زودگذر دنیوی فاصله گرفت، استقلال حوزههای علمیه را همچون مردمک چشم پاس داشت و در بزنگاههای خطیر تاریخی، با درایت و سکوتها یا کلامهای سنجیده خویش، پناهگاه معنوی مؤمنان باقی ماند.

سخن پایانی؛ ثلمهای که هیچ چیز آن را پر نخواهد کرد:
پیامهای تسلیت کمنظیری که از نخستین ساعات بامداد ۲۶ آبان ۱۴۰۵ از سوی مراجع عظام تقلید در نجف و قم ـ از آیتاللهالعظمی سیستانی که زحمات کمنظیر او بر منبر تعلیم و وعظ را جاودانه خواند تا آیات عظام جوادی آملی، سبحانی، مکارم شیرازی، نوری همدانی و مظاهری ـ و نیز سران قوا و نخبگان حوزوی و دانشگاهی صادر شد، همگی بر یک حقیقت واحد گواهی میدهند: با رحلت آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، یکی از آخرین حلقههای اتصال مستقیم به عصر زرین فقهای بزرگ قرن گذشته از میان ما رخت بربست. مصداق بارز حدیث شریف امام صادق (علیهالسلام) امروز در کوچههای سوگوار قم طنینانداز است که فرمودند هرگاه فقیه مؤمنی دیده از جهان فروبندد، رخنه و شکافی در اسلام پدید میآید که هیچ چیز یارای پر کردن آن را ندارد. با این همه، حیات طیبه «وحیدِ دوران» در نفسهای شاگردان بلندپایهاش ـ از کرسیهای فقاهت در قم و نجف تا عالیترین سطوح زعامت و رهبری انقلاب اسلامی ـ و در طنین ماندگار اشکها و معارف فاطمی و حسینی تا همیشه تاریخ جاری و ساری خواهد ماند.
روحش شاد و راه پرصلابت علمی و معنویاش پررهرو باد.
شما می توانید مطالب و تصاویر خود را به آدرس زیر ارسال فرمایید.
bultannews@gmail.com