از سنگ تا داده / بسترسازی برای ورود فناوری‌های نوین در معادن ایران

به  گزارش بولتن نیوز به نقل از ایمینو، جایگاه معدن و معدنکاری در اقتصاد طی دهه های اخیر همواره روند افزایشی یافته است؛ به گونه ای که برای ارج نهادن و پاسداشت زحمات معدن کاران و فعالان معدنی، یک روز از روزهای سال (یکم خرداد) برای آن اختصاص داده شده است. فرا رسیدن چنین روزی، بهانه‌ای می‌باشد تا بر تلاش های بی‌ادعای دست‌اندرکاران و فعالان حوزه معدن بوسه زنیم و این روز را به همه این عزیزان تبریک بگوییم.

ایران از نظر تنوع و میزان ذخایر معدنی جزو 15 کشور نخست دنیا به شمار می رود که بیش از 90 درصد این سرزمین هنوز اکتشاف نشده است. با اقداماتی که در حال اجراست، پیش بینی می شود حجم ذخایر معدنی افزایش بالایی پیدا کند و با فرآوری آنها، بخش معدن وزنه قابل توجهی در اقتصاد کشور پیدا کند. اما دستیابی به این مهمِ تحول‌انگیز، نیازمند بهره‌گیری از اسباب و وسایل خاص آن در شرایط امروز است. می دانیم که ظهور فناوری‌های نوین تحولی اساسی در توسعه صنایع مختلف ایجاد کرده و تغییراتی شگرف در رشد کمی و کیفی تولید، استفاده بهینه از منابع محدود، کاهش ضایعات تولید، بازیابی باطله‌ها، کاهش مخاطرات زیست‌محیطی و انسانی، کاهش هدر روی انرژی و غیره، برای بشر به همراه آورده است.

بخش اکتشاف معادن به عنوان نخستین و حیاتی‌ترین گام در زنجیره ارزش صنعت معدن، همواره با چالش های بزرگی از جمله هزینه های سرسام آور حفاری، عدم قطعیت بالا در پیش بینی ذخایر و ریسک سرمایه گذاری روبرو بوده که با ظهور فناوری های نوین هوشمند همچون سنجش از دور هوشمند، پیش بینی پتانسیل معدنی با استفاده از هوش مصنوعی و یادگیری ماشین، مدل سازی سه بعدی از داده ها با یادگیری عمیق و خودکارسازی فرایند تحلیل و تولید نقشه، می توان به این چالش ها خاتمه داد و بهره برداری از معادن را به صورت هوشمند و داده محور بدون کمترین آسیب به محیط زیست انجام داد.

در بخش های دیگر زنجیره تولید معدن نیز فناوری های نوین کمک زیادی به توسعه آن کرده است. هوشمندسازی در بخش عملیات معدنی به معنای استقرار شبکه ای از سنسورهای متصل، تجهیزات خودکار و سیستم های تصمیم گیر بلادرنگ برای پایش و کنترل فرایندهای استخراج، بارگیری، حمل و فرآوری مواد معدنی است که با بهینه سازی فرآیندهای عملیاتی همچون کاهش زمان انتظار، افزایش راندمان تجهیزات و کاهش مصرف انرژی با بکارگیری الگوریتم های مسیریابی پویا و مدیریت ناوگان و همچنین ارتقای سطح ایمنی و کاهش حوادث با استفاده از سنسورهای تشخیص گاز و سیستم های هشداردهنده هوشمند، سهم بزرگی در رشد و توسعه این بخش دارد.

از سنگ تا سامانه: گذر هوشمندانه معادن ایران به سمت حکمرانی دیجیتال در ایمیدرو

تحول دیجیتال در بخش معدن و صنایع معدنی، صرفاً یک پدیده فناورانه نیست، بلکه بازطراحی بنیادی در شیوه خلق ارزش، تصمیم‌سازی و حکمرانی در کل زنجیره از اکتشاف تا بازار است. این تحول با هدف رفع شکاف بهره‌وری و رقابت‌پذیری (افزایش بهره‌وری ۲۰ تا ۳۰ درصدی)، مدیریت چالش منابع طبیعی (بهینه‌سازی مصرف آب و انرژی) و پاسخ به نیاز شفافیت و حکمرانی داده برای حضور در بازارهای جهانی ضروری است. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، گامی موثر برای تبدیل معدن‌کاری از یک صنعت سنتی و پرمخاطره به یک صنعت داده محور خودکار و پایدار است.

با ظهور فناوری نوین و کاربست آن در معادن و صنایع معدنی در جهان و حرکت به سمت دیجیتالی شدن و به منظور همسو بودن با دنیا و افزایش توان رقابتی و مقابله با چالش های حاصل از عدم دیجیتال سازی همچون نبود شفافیت در زنجیره ارزش، تصمیم گیری بدون داده، پراکندگی اطلاعات و نبود حکمرانی دیجیتال و همچنین تکالیف مندرج در ماده 107 قانون برنامه هفتم پیشرفت، تاکید فراوان بر ارتقای بهره وری و افزایش سهم اقتصاد رقومی (دیجیتال)، حرکت به سمت کاربست این فناوری های در بخش معدن بیش از پیش ضروری است.
در همین راستا، تدوین سند راهبردی تحول دیجیتال و نقشه راه در دستور کار ایمیدرو بر پایه دو سناریوی مکمل و یک سناریوی جدید قرار گرفت.

1- سناریوی توسعه (طراحی دیجیتال از روز اول): استقرار زیرساخت‌های داده‌محور در طرح‌های جدید و پروژه‌های در حال احداث برای ایجاد معادن و واحدهای فرآوری نسل جدید.
2- سناریوی نوسازی: دیجیتالی و هوشمندسازی تدریجی زنجیره‌های فعلی با تمرکز بر بهره‌وری، ایمنی و پایداری.
3- سناریوی بازسازی : "ایجاد معدن و صنایع معدنی هوشمند تاب آور و شفاف" با بهره گیری از فناوری های دیجیتال برای جبران خسارات وارده حاصل از جنگ تحمیلی.
نقش راهبردی ایمیدرو به عنوان نهاد سیاست‌گذار، تنظیم‌گر و توسعه‌دهنده، محوری است. این نقش شامل هدایت راهبردی، تنظیم‌گری و هماهنگی بین‌نهادی، توانمندسازی و تسهیل‌گری اجرایی، و نوآوری و یادگیری سازمانی است.
چالش‌های کلیدی:
• فناوری و زیرساخت: فقدان شبکه ارتباطی پایدار (به‌ویژه در نواحی دورافتاده)، نبود پلتفرم داده یکپارچه و ضعف در امنیت سایبری.
• حکمرانی و نهادی: نبود چارچوب واحد حکمرانی داده در سطح ملی و سازمانی و تعدد نهادهای تصمیم‌گیر.
• انسانی و فرهنگی: مقاومت در برابر تغییر و کمبود نیروهای متخصص دیجیتال.
هدف‌گذاری در نقشه راه براساس رویکرد سه‌لایه‌ای (راهبرد‌محور، عملیات‌محور و نتیجه‌محور) طراحی شده است. محورهای راهبردی کلان که ستون‌های اصلی سرمایه‌گذاری هستند، عبارتند از:
1- حکمرانی دیجیتال و سیاست‌گذاری داده‌محور
2- معماری داده، امنیت و تاب‌آوری
3- معدنکاری و عملیات هوشمند با استقرار پلتفرم های هوشمند معدنی، صنایع معدنی، ایمنی و مانیتورینگ معادن زغال سنگی و مدیریت ناترازی انرژی (EMS)
4- ایجاد اکوسیستم نوآوری، امنیت و هوشمندسازی برای ارتقای فرهنگ و سواد دیجیتال و ایجاد آزمایشگاه‌های پیشرو برای (صنعت – دانشگاه – فناوری).
در چارچوب اجرای اهداف سند و حرکت به سمت دیجیتالی شدن و ایجاد بخش معدن و صنایع معدنی هوشمند و پایدار، شفاف و تاب آور در جهت کاهش مصرف و افزایش بهره وری و تاب آوری، بر این باوریم که هر تصمیم معدنی بر پایه داده، هر سرمایه گذاری بر مبنای شفافیت و هر اشتغال در مسیر توسعه پایدار رقم خواهد خورد.
منبع: ایمینو