بورس کالا؛ میدان تنظیم بازار یا موتور رسمی افزایش قیمت‌ها؟

گروه اقتصادی: بورس کالا قرار بود با حذف واسطه‌ها، شفافیت در معاملات و کشف عادلانه قیمت، به آرامش بازار کمک کند؛ اما امروز بسیاری از کارشناسان معتقدند این سازوکار در برخی حوزه‌ها نه‌تنها مانع گرانی نشده، بلکه به بستری برای رشد افسارگسیخته قیمت‌ها، ایجاد رانت و فشار مضاعف بر تولیدکننده و مصرف‌کننده تبدیل شده است.

به گزارش بولتن نیوز بدر شرایطی که موج گرانی و تورم، معیشت مردم را تحت فشار سنگین قرار داده، حالا نگاه‌ها بیش از گذشته به سازوکارهایی دوخته شده که قرار بود بازار را کنترل و قیمت‌ها را منطقی کنند؛ سازوکارهایی که یکی از مهم‌ترین آن‌ها «بورس کالا» است.
بورس کالا با هدف ایجاد شفافیت، حذف دلالی و کشف واقعی قیمت‌ها شکل گرفت، اما تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد در بسیاری از کالاهای اساسی و مواد اولیه، نتیجه معکوس حاصل شده است. امروز تولیدکنندگان پایین‌دستی، فعالان صنعتی و حتی بخشی از کارشناسان اقتصادی معتقدند بورس کالا عملاً به محلی برای رقابت ناسالم بر سر قیمت و تحمیل هزینه‌های بیشتر به بازار تبدیل شده است.
یکی از مهم‌ترین انتقادها، فاصله معنادار میان فلسفه اولیه بورس کالا و عملکرد فعلی آن است. در حالی که عرضه‌کنندگان بزرگ با انحصار نسبی وارد بازار می‌شوند، محدود بودن عرضه در برابر تقاضای بالا باعث شکل‌گیری رقابت‌های شدید و افزایش مصنوعی قیمت‌ها می‌شود؛ فرآیندی که در نهایت نه به سود تولید، بلکه به سود حلقه‌های واسطه و سرمایه‌های غیرمولد تمام می‌شود.
کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از معاملات در بورس کالا به جای آنکه با هدف تأمین مواد اولیه تولید انجام شود، به عرصه‌ای برای سوداگری و کسب سودهای کوتاه‌مدت بدل شده است. حضور واسطه‌هایی که بدون نقش واقعی در تولید، سهمیه خرید دریافت می‌کنند و کالا را با چندین واسطه به بازار می‌رسانند، عملاً فلسفه حذف دلالی را زیر سؤال برده است.
از سوی دیگر، شیوه قیمت‌گذاری برخی کالاها بر اساس نرخ ارز و قیمت‌های جهانی، آن هم در شرایطی که بخش مهمی از هزینه‌های تولید داخلی ریالی است، انتقادهای فراوانی را به دنبال داشته است. منتقدان می‌گویند چرا باید کالاهایی که با انرژی ارزان، مواد اولیه داخلی و حمایت‌های گسترده تولید می‌شوند، با فرمول‌هایی قیمت‌گذاری شوند که مستقیماً تورم را به بازار داخلی منتقل می‌کند؟
ابهام در نحوه نظارت بر خریداران، نبود شفافیت کامل درباره مصرف نهایی کالاها، اختلاف قیمت شدید میان نرخ بورس و بازار آزاد و همچنین احتمال ایجاد رانت اطلاعاتی برای برخی بازیگران خاص، از دیگر محورهای انتقاد به عملکرد بورس کالاست.
برخی فعالان صنعتی هشدار می‌دهند ادامه این روند می‌تواند تولیدکنندگان واقعی را از چرخه رقابت خارج کرده و زمینه تعطیلی واحدهای کوچک و متوسط را فراهم کند؛ واحدهایی که امروز زیر بار هزینه مواد اولیه، نقدینگی و نوسانات قیمت، توان ادامه فعالیت را از دست می‌دهند.
اکنون این پرسش جدی مطرح است که آیا بورس کالا همچنان در مسیر اهداف اولیه خود حرکت می‌کند یا به ابزاری برای رسمیت‌بخشی به گرانی تبدیل شده است؟ پرسشی که پاسخ به آن، نیازمند ورود جدی نهادهای نظارتی، شفاف‌سازی عملکرد بازیگران اصلی و بازنگری فوری در سازوکارهای فعلی بازار است.