مناجات شعبانيه،چشمه جوشان اميرالمومنين(ع)

دعا و نيايش سخن باطن است و موجب جلاى دل،كه به انگيزه ارتباط بنده با خدا، قطره با دريا، ظلمت‏با نور، نهايت ضعف بانهايت قوت، منتهاى نقص با كمال نامتناهى انجام مى‏گيرد.

ادعيه ما آميزه‏اى از لطايف و معارف و اسرار است كه انوار معنويت و روحانيت ازلابلاى آن، روح خواننده مشتاق را نوازش مى‏دهد و دل را از غل و غش صيقل مى‏بخشد.

لطايف و اسرارى كه از ادعيه استفاده مى‏شود در روايات نيست; زيرا در روايات‏ حضرات معصومين(ع) با مردم محاورت داشتند و به قدر عقولشان با آن‏ها تكلم مى‏كردندنه به كنه عقل خود; «ماكلم رسول الله (ص ) العباد بكنه عقله"اما باخداوند متعال به كنه عقل خودشان مناجات و دعا داشتند.

هر يك از ادعيه ماثوره، مقاله علميه پيغمبر يا امامى است. (1) از جمله‏ادعيه‏اى كه مشحون از معارف بلند و حقايق و اسرار كشف نشده و حاوى ظرايف عرفانى‏است "مناجات شعبانيه"است.

امام العارفين و قدوه السالكين حضرت امام خمينى (رحمة الله علیه)در وصيتنامه سياسى الهى خود، داشتن چنين مناجاتى را از افتخارات شيعه برشمرده‏است (2) و در مواردى از سخنرانى‏ها و پيام‏هاى خود از آن به عظمت‏ياد كرده است. (3)

در حالات اين عارف دلسوخته نيز نقل مى‏كنند كه روح بلند وى با مناجات شعبانيه‏ماءنوس بوده است (4) و تاسيا به سلف صالحینش بر خواندن آن مداومت داشته، اززيارت‏ها به زيارت جامعه كبيره، از ادعيه به دعاى عرفه امام حسين (ع) و ازمناجات‏ها به مناجات شعبانيه بسيار علاقه‏مند بوده است.

بررسی سند مناجات شعبانیه

اين مناجات، كه برحسب روايات، همه ائمه: آن را مى‏خواندند، در بعضى از جوامع‏ روايى ما و كتب ادعيه نقل شده است. مرحوم سيد بن طاووس در اقبال، (5) مولى محمدباقر مجلسى در بحار الانوار، (6) سماهيجى در الصحيفه العلويه(7) و شيخ عباس قمى‏5 در مفاتيح الجنان به طور ارسال اين مناجات را از حضرت امير(ع)نقل مى‏كنند.البته كفعمى در البلد الامين و مصباح و شيخ بهايى در مفتاح الفلاح و سيد بن طاووس‏در مهج الدعوات از آن اسمى نمى‏برند.

بزرگان رحمهم الله يا به خاطر داشتن شامه‏اى قوى نسبت‏به شناخت گفته‏هاى حضرات‏ معصومين(ع) كه فرموده‏اند:

«كلامنا نور» و يا براساس تسامح در ادله سنن به بررسى رجالى سلسله سند ادعيه‏و از جمله مناجات شعبانيه نپرداخته‏اند، اما اثبات علمى استناد اين مضامين به‏خاندان وحى و دور ساختن آن از احتمال تحريف، چنان كه در بعضى ادعيه اتفاق‏افتاده، (8) راه را براى استشهاد به بخش‏هاى مختلف آن هموارتر مى‏سازد.

همان گونه كه اشاره شد، راويان، اين مناجات را به طور ارسال و با حذف سلسله‏سند آورده‏اند; راوى اين مناجات شخصى به نام قاضى على بن محمد بن يوسف بن مهجورفارسى و مكنى به «ابن خالويه‏» است.

گرچه غالبا شخصى را به نام «حسين بن خالويه‏» به عنوان راوى آن معرفى‏كرده‏اند ولى اين گفته، به دلايلى كه خواهد آمد، صحيح نيست. اين اشتباه نخستين‏بار از ناحيه «ابن النجار» (9) صورت گرفته و مرحوم سيد بن طاووس (م 664) دركتاب شريف اقبال از وى نقل كرده و سايرين نيز از ايشان نقل كرده‏اند.

درست روشن نيست كه چرا سيد بن طاووس، با اين‏كه هنگام نوشتن كتاب اقبال در سال‏650، بيش از شصت كتاب دعا در اختيارش بوده (10) به اين نكته توجه نداشته است.

شايد دليل اين اشتباه از ناحيه ابن‏النجار تشابه كنيه‏اى و معاصر بودن جناب‏حسين بن احمد بن خالويه با على بن محمد بن خالويه باشد; زيرا حسين بن خالويه‏متوفاى 370 است (11) و على بن محمد بن خالويه نيز در همان زمان مى‏زيسته گرچه‏تاريخ وفات وى به خوبى روشن نيست. (12)

چرا راوى، حسين بن خالويه نيست؟

به دلايل ياد شده در زير، راوى اين مناجات، حسين بن خالويه نيست:

1-   گرچه ارباب تراجم و رجال، حسين بن خالويه را نيز توثيق كرده‏اند (13) ولى‏وى پيش از اين كه در كتب رجالى به عنوان محدث شناخته شود، به عنوان اديب مطرح‏بوده و در كتب تراجم شرح حال وى را همراه با مناظرات و تاليفات ادبى اوآورده‏اند(14).

2_ اكثر راويان اين مناجات، آن را از كتاب عمل شعبان اخذكرده‏اند كه اين كتاب طبق نقل همه از على بن محمد بن خالويه است نه حسين بن‏خالويه. به عنوان نمونه مرحوم تهرانى در الذريعه مى‏نويسد:

عمل شعبان لابن خالويه ابن الحسن بن على بن محمد الفارسى، شيخ مشايخ النجاشى‏صاحب عمل رجب ايضا.

3_ ميرزا عبدالله افندى اصفهانى از اعلام قرن دوازدهم در كتاب رياض العلماءذيل ترجمه شيخ ابوالحسن على بن محمد بن يوسف مى‏نويسد:

اين ابن خالويه غير از شيخ ابوعبدالله حسين بن احمد بن خالويه نحوى امامى است‏كه كتاب «ليس‏» و كتاب «آل‏» و غيره را نوشته است. (15)

4_مرحوم آقابزرگ تهرانى ذيل ترجمه على بن محمد بن يوسف مى‏نويسد:

ظاهرا مناجات شعبان كه در كتاب عمل رمضان ذكر شده از ايشان است نه از ابن‏خالويه نحوى مولف كتاب الال.نسبت اين مناجات به حسين بن خالويه نخست از ناحيه‏ابن النجار صورت گرفته و به دنبال آن سيد بن طاووس در اقبال مناجات را از حسين‏بن خالويه نقل مى‏كند; من به اين نكته در حاشيه نسخه اقبال خود اشاره كرده‏ام.(16)

هويت راوى

چنين برمى‏آيد كه على بن مهجور فارسى، معروف به ابن خالويه، ازمشايخ نجاشى و جزء «عده‏» وى بوده است و ترديد بعضى كه گفته‏اند: اگر از مشايخ‏نجاشى است چرا كتابهاى او را با واسطه روايت مى‏كند، روا نيست; زيرا منافات‏ندارد كه از مشايخ نجاشى باشد ولى نجاشى كتاب‏هايش را با واسطه روايت كند. (17)

نجاشى در ترجمه على بن خالويه مى‏نويسد:

انه شيخ من اصحابنا ثقه سمع الحديث فاءكثر، ابتعت جميع كتبه، له كتاب عمل‏رجب و كتاب عمل شعبان و كتاب عمل رمضان. (18)

علامه حلى (على بن مطهر) (ره) درباره او مى‏نويسد:

على بن محمد بن يوسف بن مهجور ابوالحسن الفارسى المعروف بابن خالويه، بالخاءالمعجمه، من اصحابنا ثقه سمع الحديث و اكثر(19)

علامه سيد محسن عاملى مى‏نويسد:

القاضى ابوالحسن على‏بن محمد بن يوسف ذكره بحرالعلوم فى رجاله من مشايخ‏النجاشى، صاحب الرجال. فقال: و منهم القاضى ابوالحسن على بن محمد بن يوسف، روى‏عنه فى ترجمه محمد بن ابراهيم بن الامام و قال اخبرنا بسر من راى و حكى عن‏شيخه الحسين بن عبدالله عنه مدحالمحمد بن مسعود العياشى. (20) تا اين جا روشن‏شد كه على بن محمد بن يوسف از راويان مورد وثوق بوده است.

طريق وى به امام جعفر صادق (ع)، كه احتمالاطريق نجاشى، شاگرد او نيز هست، بدين‏شرح است:

1 ابراهيم بن عبدالصمد بن موسى... ابواسحاق هاشمى.

خطيب بغدادى مى‏نويسد:

وى، از چند نفر از جمله پدرش عبدالصمد بن موسى روايت نقل مى‏كند، او ساكن سرمن راى بوده و در آن جا و نيز در بغداد تدريس داشته است. (21)

 2 عبدالصمد بن‏موسى بن محمد هاشمى، پدر همان ابراهيم بوده و خلاصه‏اى از ترجمه‏اش در تاريخ بغدادآمده است. (22)

 3 محمد بن ابراهيم بن الامام. نجاشى در باره وى مى‏گويد: «له‏نسخه عن جعفر بن محمد كبيره‏» و او را از اصحاب امام جعفر صادق (ع) مى‏شناسد(23).

خطيب بغدادى در باره‏اش مى‏نويسد: «وقد روى العلم عن جعفر بن محمد بن على و....». (24) در باره اين سه بزرگوار نيز نه تنها قدحى نرسيده، بلكه قراينى برتوثيق او وجود دارد.

ظاهرا جناب على بن محمد بن يوسف، معروف به ابن خالويه، مناجات شعبانيه را باهمين سند از حضرت امام جعفر صادق (ع) و او نيز از حضرت اميرالمؤمنين على(ع)روايت مى‏كند. گذشته از اين كه اين مناجات به علت دارا بودن مضامين عارفانه،صدورش جز از ناحيه خاندان وحى و رسالت‏بسيار بعيد است و به اصطلاح مرجح مضمونى‏آن، مانع از انتساب به غير معصوم مى‏شود.

شروح "مناجات شعبانيه‏"

متاسفانه شرح جامع و كاملى كه در خور شان اين‏ مناجات باشد و پرده از اسرار و حقايق نهفته آن بردارد و گره از فقرات معرفت‏بيزآن بگشايد و تصوير زيبايى از اين مناجات، كه از غرر آيات قرآن صاعد است، ارائه‏دهد، شناخته نشد; ضرورت نگارش چنين شرحى را حضرت امام خمينى (ره) در يكى ازسخنرانى‏هاى خود بيان فرموده است:

مفسرانى كه اهل اين معانى هستند ادعيه ائمه را تفسير كنند...

مناجات شعبانيه از مناجات‏هايى است كه كم‏نظير است... از ائمه هدى ادعيه‏اى واردشده كه مضامين آن‏ها را بايد تامل كرد و آن‏هايى كه اهل نظر هستند، اهل معرفت‏هستند آن‏ها را شرح كنند و آن‏ها را به مردم ارائه دهند; اگر چه هيچ كس نمى‏تواندآن چيزى كه به حسب واقع هست‏شرح كند. (25)

عارف وارسته مرحوم ميرزا جواد ملكى‏نيز ضمن معرفى كوتاهى از اين مناجات، اشاره‏اى به شرح بعضى از فقرات آن به دست‏يكى از اهل معرفت دارند:

و مناجاته الشعبانيه معروفه... و فيه علوم جمه فى كيفيه معامله العبيد مع‏الله جل جلاله و بيان وجوه الادب فى طريق معرفه حق السؤال، الدعاء و الاستغفار من‏الله جل جلاله و... على ما فسر بعض فقراته شخص جليل من اهل المعرفه. (26)

مناجات شعبانيه حاوى علوم فراوانى در چگونگى معامله بنده با خداى عزوجل، ادب‏دعا و استغفار است چنان كه بعضى از فقرات آن را شخصى جليل از اهل معرفت تفسيركرده است.

روشن نيست مقصود ايشان از مفسر بعضى از فقرات مناجات كيست، جز اين كه مرحوم‏آقابزرگ تهرانى در ذريعه شرح كوتاهى را بر فقره «الهى هب لى كمال الانقطاع‏اليك‏» از محمد كاظم حسينى رشتى (27) فهرست كرده كه دو نسخه از نسخ خطى آن، شامل‏چهارده برگ، يكى در كتابخانه مرحوم آيه‏الله نجفى در مجموعه‏6839 و يكى هم دركتابخانه آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) در مجموعه شماره 531 موجود است.  

در پایان بی مناسبت نیست که پیام خلف صالح آن امام سفر کرده یعنی مقام معظم رهبری را که درباره میزان اثر این مناجات جانبخش  صادر فرموده اند با یکدیگر مرور داشته باشیم و امید است خداوند متعال توفیق بهره مندی از این مناجات را که در واقع درب ورود به ماه خدا(رمضان المبارک)را دارد به همه ما عنایت بفرماید إنشاءالله.

بسم‌الله الرحمن‌الرحيم

دعا، وسيله‌ى مؤمن و ملجأ مضطر و رابطه‌ى انسان ضعيف و جاهل با منبع فياض علم و قدرت است، و بشر بى‌رابطه‌ى روحى با خدا و بدون عرض نياز به غنى بالذات، در عرصه‌ى زندگى سرگشته و درمانده و هدر رفته است؛ "قل ما يعبؤا بكم ربىّ لولا دعاؤك"

بهترين دعا آن است كه از سرمعرفتى عاشقانه به خدا و بصيرتى عارفانه به نيازهاى انسان انشا شده باشد، و اين را فقط در مكتب پيامبر خدا (صلّى‌اللَّه‌عليه واله‌وسلّم) و اهل‌بيت طاهرين او - كه اوعيه‌ى علم پيامبر(ص) و وراث حكمت و معرفت اويند - مى‌توان جست. ما بحمداللَّه ذخيره‌يى بى‌پايان از ادعيه‌ى مأثوره‌ى از اهل‌بيت(عليهم‌السّلام) داريم كه انس با آن، صفا و معرفت و كمال و محبت مى‌بخشد و بشر را از آلايشها پاكيزه مى‌سازد.

مناجات مأثوره‌ى ماه شعبان - كه روايت شده اهل‌بيت (عليهم‌السّلام) بر آن مداومت داشتند - يكى از دعاهايى است كه لحن عارفانه و زبان شيواى آن، با مضامين بسيار والا و سرشار از معارف عالى‌يى همراه است كه نظير آن را در زبانهاى معمولى و محاورات عادى نمى‌توان يافت و اساساً با آن زبان قابل ادا نيست. اين مناجات، نمونه‌ى كاملى از تضرع و وصف حال برگزيده‌ترين بندگان صالح خدا با معبود و محبوب خود و ذات مقدس ربوبى است. هم درس معارف است، هم اسوه و الگوى عرض حال و درخواست انسان مؤمن از خدا.

مناجاتهاى پانزده‌گانه كه از امام زين‌العابدين حضرت على‌بن‌الحسين (عليه‌السّلام) نقل شده، گذشته از خصوصيت بارز دعايى مأثور از اهل‌بيت (عليهم‌السّلام)، اين مزيت را داراست كه به مناسبت حالات مختلف مؤمن، مناجاتها را انشا فرموده است.
خداوند به همه توفيق استفاضه و خودسازى به بركت اين كلمات مبارك را عنايت فرمايد.
آمين. 

پى‏نوشت‏ها
1_ هزار و يك نكته،نكته‏هاى 91 و333 .
2_ وصيتنامه سياسى الهى امام خمينى، ص 8 .
3_ ر ك: صحيفه نور، ج 12 ، ص 235 ; ج‏17 ، ص 264 ; ج 18 ، ص 30 ; ج‏19 ، ص‏158 ; ج 20 ، ص 82 و189 .
4_بنيان مرصوص امام خمينى (ره)، ص 95.
5_اقبال، چاپ سنگى، باب نهم .
6_ بحار الانوار: ج 91 ، ص‏96 .
7_الصحيفه العلويه و التحفه المرتضويه، ص 100 .
8_مرحوم آقا بزرگ تهرانى در باره دعاى عديله مى‏گويد: «هو من انشاء بعض‏العلماء»(ذريعه، ج 8، ص 192); و نيز ر ك: هزار و يك نكته، نكته 134 .
9_ابوعبدالله محمد بن محمود بن الحسن بن النجار البغدادى الشافعى، صاحب كتاب الذيل يا تذييل تاريخ بغداد (متوفاى‏643) از مشايخ سيد بن طاووس بوده و ابن طاووس مكرر از او به عنوان «شيخ المحدثين ببغداد» ياد مى‏كند از كتاب او كه ادامه تاريخ بغداد خطيب است تنها قسمتى باقى مانده‏است.ازبعضى قراين مى‏توان به دست آورد كه‏اين كتاب مشتمل بر سى جلد بوده است.ر. ك: كتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، صص 236235; مقدمه ذيل تاريخ بغداد، ج‏16 .
10_مقدمه كتاب كشف‏المحجه، به قلم مرحوم آقابزرگ تهرانى.
11_ روضات الجنات، ج‏3 ، ص 150 ; نوابغ الرواه، ص 105 .
12_ريحانه الادب، ج‏7 ، ص‏493 .
13_ رجال نجاشى ، ج 1 ، ص 188;بغية الوعاه ، ج 1 ، ص‏529 ; اعلام زركلى ، ج 2 ، ص 248 ; روضات الجنات ، ج‏3 ، ص 154 .
14_معجم الادباء، ج‏3 ، ص 4; البدايه والنهايه، ج 11، ص‏295  طبقات ‏الشافعيه، ج‏3 ، ص‏269 .
15_رياض العلماء ، ج 4 ، ص 260 .
16_ نوابغ الرواه، ص 208 .
17_تهذيب المقال ، ج 1 ، ص‏36 .
18_ رجال نجاشى ، ج 2 ، ص 100 .
19_ خلاصه الاقوال فى معرفه الرجال، ص 101 .
20_اعيان الشيعه ، ج 8 ، ص 328 .
21_ تاريخ بغداد ، ج‏6 ، صص‏137 138 .
22_تاريخ بغداد ، ج 11 ، ص 41 .
23_ معجم رجال الحديث ، ج 14 ، ص 218 .
24_تاريخ بغداد ، ج 1 ، ص 384 .
25_ صحيفه نور ، ج 20 ، ص‏83 .
26_المراقبات ، ص 130 .
27_سيد كاظم بن قاسم حسينى رشتى از علماى اواسط قرن سيزدهم و از اكابرتلامذه شيخ احمد احسايى است كه پس از وى به جاى او نشست و در تمامى امورات دينيه مرجع و پيشواى شيخيه گرديد... ريحانه الادب، ج 2 ، ص 308 .