گزارش رسمی دولت از رشد "مطلوب" شاخص توسعه انسانی

به گزارش خبرنگار مهر، در گزارش نظارتی معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری از 6 سال اجرای برنامه چهارم توسعه آمده است: ارتقای توسعه انسانی در دنیای معاصر به ظرفیت کسب علم و دانش، دسترسی به امکانات مادی زندگی و برخورداری از عمر طولانی و توام با سلامتی بستگی دارد. شاخص های آموزش، امید به زندگی و تولید ناخالص داخلی تشکیل دهنده اجزای شاخص توسعه انسانی به شمار می روند و شاخص توسعه انسانی در واقع میانگین این سه شاخص است.


بهبود وضعیت سرمایه گذاری و تغییر شرایط اقتصادی و اجتماعی، ارتقای سطح کیفیت زندگی را فراهم می آورند. ارتقای سطح کیفیت زندگی افراد یک جامعه در گروی تحول اساسی در متغیرهای اقتصادی، آموزشی و بهداشتی می باشد. وجود انگیزه کافی و داشتن عزمی راسخ در حصول به توسعه انسانی بالاتر و برخورداری از آزادی عمل برای حرکت و مشارکت فعال از عوامل کلیدی در این خصوص هستند.

شاخص درآمد سرانه رتبه کشورهای مختلف را از نظر تولید ناخالص داخلی سرانه که براساس قدرت خرید دلار محاسبه می‌شود نشان می دهد. به دلیل شکاف و فاصله زیاد بین کشورهای دارای درآمد بالا و پایین برای محاسبه شاخص به جای رقم مطلق تولید ناخالص داخلی سرانه به قدرت خرید دلار، برای تعدیل شاخص، از لگاریتم تولید ناخالص داخلی سرانه به قدرت خرید دلار استفاده می شود.

در زمینه اقتصادی افزایش رشد اقتصادی و درآمد سرانه می تواند به عنوان عامل تاثیرگذار در شاخص توسعه انسانی تلقی شود. در این قالب شاخصهایی نظیر افزایش انباشت سرمایه و به تبع آن رشد سرمایه گذاری، رشد تولید ناخالص ملی، بهبود درآمد اقشار مختلف مردم و گروه های مختلف تاثیر قابل توجهی بر عملکرد این شاخص به جا می گذارد. البته در محاسبه شاخص توسعه انسانی منظور نمودن درآمد سرانه برای کلیه افراد جامعه با اشکالات فراوانی روبرو است. طبیعی است که ممکن است قدرت خرید افراد جامعه به صورت یکسان بهبود نیافته باشد.

با توجه به رابطه مذکور، شاخص تولید ناخالص داخلی محاسبه شده برای کشور در سال 1370، 0.640 بوده است و ارقام نشان می دهند که این شاخص طی سال‌های بعد با یک نرخ رشد ثابتی افزایش یافته و به ارقام 0.687، 0.731، 0.761 و 0.782 در سال های 1380، 1385، 1388 و 1389 رسیده است. نرخ رشد سالانه شاخص تولید ناخالص داخلی طی سال های 1370 الی 1389 بیش از یک درصد بوده است که در مقایسه با روند این شاخص در دیگر کشورها، رشد خوبی را طی سال های مذکور نشان می دهد. نرخ رشد شاخص تولید ناخالص داخلی طی دوره شش ساله برنامه چهارم نیز 1.35 درصد محاسبه شده است.

شاخص آموزشی

شاخص آموزشی در برگیرنده نرخ ناخالص پوشش تحصیلی در مقاطع تحصیلی ابتدایی، راهنمایی، متوسطه و عالی و میزان با سوادی بزرگسالان(جمعیت بالای 15 ساله) می باشد و نشان دهنده وضعیت کلی سواد و تحصیلات در جامعه است. این شاخص از میانگین وزنی شاخص با سوادی بزرگسالان و شاخص ترکیبی نرخ ناخالص پوشش تحصیلی(نرخ ناخالص ثبت نام در مقاطع مختلف) محاسبه می شود. شاخص ترکیبی نرخ ناخالص پوشش تحصیلی از تعداد افراد شاغل به تحصیل در مقاطع مختلف تحصیلی به تعداد جمعیت واقع در همان سنین به دست می آید.

این اصل که حیات اقتصادی هر جامعه پیش از آن که به وسیله عوامل اصلی تولید یعنی نیروی کار و سرمایه رقم زده شود، مرهون سطح تعلیمات عمومی و سطح تحصیلات و سواد نیروی انسانی است، از این رو، امروزه توجه به نقش آموزش و تحصیلات در توسعه انسانی بیش از پیش مورد تاکید سیاستگزاران قرار گرفته استو دلیل اصلی این موضوع بازده آموزش و تحصیلات و نقش آن در رشد اقتصادی است. سهم بالایی از رشد اقتصادی کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، ناشی از انباشت سرمایه انسانی است. تحقق اقتصاد دانایی محور نیز در گرو توانمند شدن ظرفیت های اقتصادی واجتماعی یک  جامعه و دانش محور شدن تولیدات آن می باشد. علمی شدن ساختار تولید موجب گسترش ظرفیت ها، ارتقای فناوری، دسترسی به افق های جدید و رشد اقتصادی بالاتر می گردد. از این رو دستیابی همگانی به آموزش همواره یکی از اولویت های سیاست های توسعه در ایران بوده است.

 بر این اساس، شاخص آموزش و تحصیلات محاسبه شده برای  کشور ایران که در سال 1370، 700/0 بوده است به 77/0 ، 845/0 ، 860/0 ، 863/0 در سال های 1380، 1385، 1388 ، 1389 رسیده است. نرخ رشد سالانه شاخص آموزش و تحصیلات طی سالهای 1370 الی 1389 رسیده است. نرخ رشد سالانه شاص آماوزش و تحصیلات طی سال های 1370 الی 1389 ، 11/1 درصد بوده است که نرخ رشد مناسبی تلقی می  گردد. نرخ رشد محاسبه شده این شاخص در طول سالهای برای برنامه چهارم سالانه (63/0 درصد) بوده است.

شاخص امید به زندگی

مید به زندگی ، انتظار زنده ماندن یک فرد در بدو تولد را به شرط ثابت ماندن الگوی مرگ و میر رایج در زمان تولد فرد نشان می دهد. این شاخص تابع سلامتی، کیفیت زندگی، امکانات بهداشتی و درمانی، دسترسی به حداقل های زندگی، فقدان اضطراب، آرامش و برخورداری از امنیت اقتصادی و اجتماعی می باشد. به عبارت دیگر بهبود این شاخص نشانه برخورداری از سلامت در بلند مدت و کاهش میزان آسیب پذیری در برابر بیماری یا مرگ های ناگهانی است. شاخص امید به زندگی از تفاضل امید به زندگی کشور و حداقل سال های زنده ماندن (25 سال که استاندارد بین المللی برای محاسبه شاخص امید به زندگی است) تقسیم بر تفاضل امید به زندگی در برترین کشور جهان و حداقل سال های زنده ماندن در سال مورد نظر به دست می آید.

شاخص امید به زندگی کشور در سال 1389 در ایران 812/0 بوده است. نرخ رشد سالانه شاخص امید به زندگی کشور طی سال‌های 1370 الی 1389 ، 02/1 درصد بوده است که نرخ رشد مناسبی تلقی می گردد.

با توجه به عوامل تاثیرگذار بر امید به زندگی در بدو تولد می توان گفت که افزایش امید به زندگی در بدو تولد، به سبب کاهش در مرگ و میر بیماری‌های مختلف ( به خصوص بیماری های عفونی) حاصل شده است و افزایش امید به زندگی در بدو تولد به صورت با واسطه محصول توسعه اقتصادی و اجتماعی و پیشرفت در تکنیک های بهداشتی- درمانی بوده است. ضمن این  که رابطه شاخص های اقتصادی و اجتماعی با سطح مرگ و میر و امید به زندگی دربدو تولد رابطه ای دو طرفه و متقابل است. یعنی همانگونه که توسعه اقتصادی و اجتماعی، سطح مرگ و میر را تنزل می دهد باعث افزایش امید به زندگی در بدو تولد می شود، تنزل سطح مرگ و میر و افزایش امید به زندگی در بدو تولد نیز که ملازم با سالم شدن محیط است، به نوبه خود از طریق ارتقای کارایی افزاد سبب تسریع توسعه اقتصادی و اجتماعی خواهد شد.

شاخص توسعه انسانی کشور که میانگینی از سه شاخص تولید ناخالص داخلی، آموزش و امید به زندگی در بدو تولد می‌باشد در سال 1370، 0.670 بوده است. این شاخص به 0.736، 0.784، 0.804 و 0.819 در سال‌های 1380، 1385، 1388 و 1389 رسیده است.

جدول شاخص توسعه انسانی در ایران به تفکیک سال و شاخص‌های تشکیل دهنده آن

سال شاخص تولید ناخالص داخلی شاخص آموزش شاخص امید به زندگی شاخص توسعه انسانی نرخ رشد سالانه شاخص توسعه انسانی
1370 0.640 0.700 0.670 0.670 -
1371 0.645 0.713 0.680 0.679 1.4
1372 0.646 0.724 0.700 0.690 1.6
1373 0.652 0.729 0.737 0.706 2.3
1374 0.660 0.726 0.742 0.709 0.5
1375 0.661 0.729 0.742 0.711 0.2
1376 0.662 0.730 0.742 0.711 0.1
1377 0.663 0.733 0.742 0.713 0.2
1378 0.671 0.739 0.745 0.718 0.8
1379 0.680 0.749 0.747 0.725 1
1380 0.687 0.770 0.751 0.736 1.5
1381 0.697 0.802 0.753 0.751 2
1382 0.720 0.820 0.756 0.765 2
1383 0.722 0.831 0.760 0.771 0.7
1384 0.729 0.838 0.765 0.777 0.8
1385 0.731 0.845 0.777 0.784 0.9
1386 0.745 0.848 0.783 0.792 1
1387 0.749 0.852 0.785 0.795 0.4
1388 0.761 0.860 0.790 0.804 1
1389 0.782 0.863 0.812 0.819 1.9
میانگین نرخ رشد( درصد) 1.06 1.11 1.02 1.06 -
میانگین نرخ رشد برنامه چهارم(درصد) 1.35 0.63 1.11 1.01 -

ماخذ: محاسبه معاونت برنامه ریزی و نظارت برنامه ریزی

نرخ رشد سالانه شاخص توسعه انسانی طی سال‌های مورد بررسی معادل 1.06 د رصد بوده است. همچنین میانگین نرخ رشد سالانه شاخص توسعه انسانی طی دوره برنامه چهارم بیش از یک درصد بوده است که نشان دهنده نرخ رشد مطلوبی برای دوره مذکور است. این رشد در نتیجه بهبود درآمدها و تاثیر آن بر اقتصاد ایران و پیشرفت کشور از لحاظ سطح تحصیلات و بهداشت عمومی و بهبود سطح رفاه جامعه بوده است.

مقایسه هدف و عملکرد  شاخص توسعه انسانی در ایران در سال‌های برنامه چهارم توسعه نشان می‌دهد شاخص توسعه انسانی در کشور در سال 1388  (پایان برنامه چهارم توسعه) رقم 0.82 هدف گذاری شده بود. عملکرد این شاخص در طول سال‌های برنامه بسیار نزدیک به هدف گذاری‌های اولیه بوده و اهداف مربوطه تقریباً به طور کامل محقق شده است. به علاوه طبقه بندی‌‌های انجام شده، کشور جمهروی اسلامی ایران در سال 1388 برای اولین بار جزو کشورهای با توسعه انسانی بالا قرار گرفته است و در سال 1389 در بین کشورهای جهان رتبه 88 را و در میان کشورهای منطقه جنوب غرب آسیا رتبه اول را به خود اختصاص داده است.

هدف و عملکرد شاخص توسعه انسانی در ایران در سال‌هایی برنامه چهارم

شرح 1384 1385 1386 1387 1388 1389
هدف 0.770 0.782 0.795 0.807 0.820 -
عملکرد 0.777 0.784 0.792 0.795 0.804 0.819

مقایسه شاخص توسعه انسانی در ایران و جهان

همان گونه که قبلاً عنوان شد، برنامه عمران ملل متحد از سال 2010 در گزارش خود در تعریف و محاسبه شاخص توسعه انساین تغییراتی ایجاد کرده است و شاخص‌های میانگین سال‌های تحصیل و سال‌های مورد انتظار تحصیل به عنوان شاخص تحصیلات جایگزین شاخص‌‌های قبلی شده است. بر این اساس از شاخص جدیدتری برای انجام مقایسه بین‌المللی استفاده شده است.

براساس تقسیم بندی برنامه عمران ملل متحد ضریب توسعه انسانی در کشورهای با توسعه انسانی بسیار بالا بزرگتر از عدد 0.778، کشورهای با توسعه انسانی بالا بین ارقام 0.788 و 0.677، کشورهای با توسعه انسانی متوسط بین ارقام 0.677 و 0.488 و کشورهای با توسعه انسانی پایین کمتر از عدد 0.488 می‌باشد.

آخرین گزارش برنامه عمران ملل متحد در خصوص شاخص توسعه انسانی کشورهای جهان در سال 2011 متنشر شد که اطلاعات مربوط به سال 2009 را منعکس کرده است. براساس اطلاعات این گزارش، ‌مقایسه شاخص توسعه انسانی جمهوری اسلامی ایران با سایر کشورها نشان می‌دهد ایران از لحاظ شاخص توسعه بالاتر از میانگین جهانی و پایین از کشورهای توسعه یافته قرار دارد.