۱۳ آبان و سیاست حافظه؛ وقتی تقابل با آمریکا به تقویم گره می‌خورد

گروه سیاسی۱۳ آبان در تقویم سیاسی ایران تنها یک تاریخ نیست؛ نقطه‌ای است که چند رویداد و چند خوانش متفاوت را به هم پیوند می‌دهد. امسال نیز هم‌زمانی این روز با انتخابات آمریکا، بار دیگر این پرسش را پیش کشید که چگونه می‌توان از «۱۳ آبان» به‌عنوان یک نماد برای تحلیل مناسبات ایران و آمریکا استفاده کرد و در همان حال از ساده‌سازی و تحلیل‌های یک‌خطی پرهیز کرد.

در گفتمان رسمی و رسانه‌ای ایران، ۱۳ آبان روز «مبارزه با استکبار جهانی» و در نمادین‌ترین شکل خود، روز «مرگ بر آمریکا» شناخته می‌شود. در این خوانش، سه نقطه عطف تاریخی در یک روز گرد آمده‌اند: ۱۳ آبان پیش از انقلاب، ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و تسخیر سفارت آمریکا، و امسال نیز هم‌زمانی ۱۳ آبان با اعلام نتیجه انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا. در این روایت، نتیجه انتخابات آمریکا به‌عنوان «شکست دیگری» برای واشنگتن در رویارویی با ایران تفسیر شده است.

اما تبدیل این تفسیر به یک تحلیل ژورنالیستی نیازمند تفکیک میان «نماد» و «واقعیت» است. ۱۳ آبان به‌عنوان یک تاریخ نمادین، حافظه جمعی و هویت سیاسی را بازنمایی می‌کند؛ اما تحلیل نتیجه انتخابات آمریکا بدون توجه به زمینه‌های داخلی آن کشور، ساختار سیاسی، اقتصاد و رقابت‌های حزبی، تحلیل را به شعار نزدیک می‌کند. انتخابات آمریکا بیش از آنکه تنها صحنه رویارویی با ایران باشد، صحنه رقابت نیروهای داخلی و اولویت‌های متفاوت رأی‌دهندگان است.

با این حال، نمی‌توان از اهمیت سیاسی هم‌زمانی این دو رویداد گذشت. در فضای رسانه‌ای ایران، ۱۳ آبان فرصتی است برای بازخوانی سیاست آمریکا در قبال ایران و طرح این پرسش که تغییر دولت‌ها در واشنگتن چه اندازه بر سیاست خارجی آمریکا اثر می‌گذارد و چه اندازه تداوم ساختاری دارد. از سوی دیگر، منتقدان نیز هشدار می‌دهند که تقلیل همه تحولات آمریکا به «شکست» یا «پیروزی» در برابر ایران، می‌تواند درک دقیق از واقعیت‌های بین‌المللی را دشوار کند.

۱۳ آبان، به‌ویژه با سه لایه تاریخی‌اش، همچنان یک منشور برای مطالعه سیاست حافظه در ایران است. پرسش جدی‌تر این است که چگونه می‌توان از این روز برای گفت‌وگو درباره گذشته، منافع ملی و آینده روابط ایران و آمریکا استفاده کرد؛ بدون آنکه تاریخ به ابزار شعار تبدیل شود و تحلیل به تکرار یک جمله فروکاسته شود.