پسادکتری در ایران؛ از کمبود کمی تا چالش کیفی

گروه اجتماعی: تعداد دانشجویان دکتری کشور از مرز ۱۴۵ هزار نفر عبور کرده و سالانه بیش از ۱۹ هزار نفر فارغ‌التحصیل می‌شوند. در سوی دیگر، پژوهشگران پسادکتری از ۶۸ نفر در سال ۱۳۹۳ به ۸۶۹ نفر در سال ۱۴۰۱ رسیده‌اند. نسبت پسادکتری به فارغ‌التحصیلان دکتری نیز از ۰٫۹ درصد به حدود ۶ درصد افزایش یافته و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۰۵ به ۱۰ درصد برسد. این ارقام نشان می‌دهد که زیرساخت کمی برای ادامه‌ی فعالیت پژوهشی پس از دکتری در ایران شکل گرفته، هرچند هنوز با استاندارد‌های جهانی فاصله دارد، اما روند رشد، نویدبخش توجه نظام علمی به این لایه از نیروی انسانی است.

به گزارش بولتن نیوز، اما مسئله‌ی امروز، کمبود نیروی متخصص نیست؛ سرمایه‌ی انسانی لازم تا حدی ایجاد شده است. چالش اصلی، فراهم کردن مسیر‌هایی برای ماندگاری و به‌کارگیری این پژوهشگران در حل مسائل واقعی کشور است. پرسش کلیدی از «چه رشته‌ای خواندی؟» به «با این دانش چه مسئله‌ای را حل می‌کنی؟» تغییر کرده است. بدون وجود حلقه‌های اتصال میان دانشگاه و میدان فناوری، این ظرفیت ارزشمند به هدر می‌رود. پسادکتری می‌تواند چنین حلقه‌ای باشد، به‌شرط آنکه از یک دوره‌ی موقت به بخشی پایدار از نظام علم‌وفناوری تبدیل شود.

تجربه‌ی آمریکا نشان می‌دهد که پسادکتری زمانی اثربخش است که به پروژه‌های واقعی گره بخورد. تعداد پژوهشگران پسادکتری در این کشور از ۱۸ هزار نفر در ۱۹۷۹ به ۶۹ هزار نفر در ۲۰۲۴ رسیده و بیش از ۶۱ درصد حمایت مالی آنها از گرنت‌های پژوهشی تأمین می‌شود. یعنی پژوهشگر پسادکتری در آمریکا نه به‌عنوان دانشجوی ارشد، بلکه به‌عنوان همکار پژوهشی درگیر پروژه‌های ملی و صنعتی است. این نگاه، پسادکتری را از یک دوره‌ی آموزشی به بازویی اجرایی برای حل مسئله تبدیل کرده است.

چین نیز مسیری شتابان را طی کرده است. از سال ۱۹۸۵ تا ۲۰۱۸، نزدیک به ۲۰۰ هزار پژوهشگر پسادکتری جذب شدند و بیش از ۳۷۰۰ مرکز پسادکتری در شرکت‌ها ایجاد گردید. هر پژوهشگر به‌طور متوسط روی دو پروژه‌ی کلیدی کار می‌کند و خروجی آنها شامل ده‌ها هزار اختراع است. ایران با رشد کمیِ اخیر، در آستانه‌ی انتخاب قرار دارد: یا پسادکتری را به پروژه‌های دانشگاهی محدود می‌کند، یا با الگوبرداری از این تجربه‌ها، آن را به صنعت و فناوری پیوند می‌زند تا سرمایه‌ی علمی کشور، به جای خروج، به حل مسائل واقعی بینجامد.