معمای هواپیمای پر از دلار؛ چگونه واشنگتن خزانه‌دارِ بلامنازعِ نفت عراق شد؟

گروه اقتصادی: تصور کنید هر ماه، یک هواپیمای غول‌پیکر آمریکایی در فرودگاهی در خاورمیانه به زمین می‌نشیند که محموله آن نه سلاح است و نه نیروی نظامی؛ بلکه حدود یک میلیارد دلار پول نقد در قالب بسته‌های صد دلاری است. این صحنه، سکانسی از یک فیلم هالیوودی نیست، بلکه واقعیت تلخ و عجیب اقتصاد امروز عراق است. کشوری که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان به شمار می‌رود، برای پرداخت حقوق ابتدایی‌ترین کارمندان، معلمان و سربازان خود، چشم‌انتظار فرود این هواپیماست. اما چرا یک کشور ثروتمند نفتی، باید برای دسترسی به پول خودش از آمریکا «اجازه» بگیرد؟

به گزارش بولتن نیوز، داستان این چرخه عجیب مالی به سال ۲۰۰۳ و سقوط رژیم صدام حسین بازمی‌گردد. در آن زمان، جورج دبلیو بوش، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، با صدور یک فرمان اجرایی رسمی سیستمی را پایه‌گذاری کرد که شاهرگ اقتصاد عراق را مستقیماً به وال‌استریت متصل می‌کرد. طبق این مکانیزم، تمامی درآمدهای حاصل از فروش نفت عراق به جای ورود به خزانه‌داری این کشور، مستقیماً به حسابی در «بانک فدرال رزرو نیویورک» واریز می‌شود. 

جالب اینجاست که این قانون موقتِ دوران جنگ، هرگز لغو نشد. پس از بوش، تمامی رؤسای جمهور آمریکا اعم از دموکرات و جمهوری‌خواه، در سکوت خبری این فرمان را تمدید کرده‌اند تا این اهرم فشار بی‌نظیر را حفظ کنند. 

این ساختار مالی به آمریکا اجازه داده تا حاکمیت ملی عراق را به راحتی دور بزند. دولت بغداد برای دریافت حتی یک دلار از پول فروش نفت خود، باید درخواستش را به واشنگتن ارسال کند. اگر آمریکا موافقت کند، پول نقد با پروازهای ویژه به عراق فرستاده می‌شود. 

اوج استفاده از این اهرم فشار در سال ۲۰۲۰ نمایان شد. زمانی که پارلمان و مقامات عراقی خواستار خروج نیروهای آمریکایی از خاک کشورشان شدند، پاسخ واشنگتن یک تهدید نظامی نبود، بلکه یک یادآوری اقتصادی ساده اما ویرانگر بود: «آمریکا حدود ۸۰ میلیارد دلار از ذخایر ارزی عراق را در اختیار دارد.» همین جمله کافی بود تا صدای استقلال‌طلبی در بغداد خاموش شود؛ چرا که مسدود شدن این حساب به معنای فروپاشی فوری اقتصاد عراق بود.

سعید لیلاز، اقتصاددان و استاد دانشگاه، با اشاره به همین وضعیت اسف‌بار، عراق را نماد بارز شکست در برابر دیپلماسی تسلیم می‌داند. او در یک برنامه تلویزیونی با طرح این ادعا که «خسارت تسلیم شدن، بسیار بیشتر از مقاومت است»، به وضعیت معیشتی مردم عراق اشاره می‌کند. به گفته او، تا پیش از جنگ، درآمد سرانه هر عراقی از صادرات نفت بین ۷ تا ۱۰ برابر یک شهروند ایرانی بود، اما امروز با وجود فروش نجومی نفت، مردم عراق سهم ناچیزی از این ثروت دارند.

اما این میلیاردها دلار در نیویورک چه می‌شود؟ لیلاز معتقد است بخش عمده‌ای از این پول در روندی غیرشفاف هدر می‌رود. یا توسط نهادهای آمریکایی برداشت می‌شود، یا به جیب الیگارشی و حاکمان فاسد عراقی می‌رود. او به عنوان یک نمونه کوچک اما تکان‌دهنده می‌گوید: «آمریکایی‌ها برای سربازان خود در پایگاه عین‌الاسد، آب آشامیدنی از آلمان وارد می‌کنند و هزینه آن را ۵ برابر قیمت تمام شده، بدون آنکه کسی در عراق روحش خبردار شود، از حساب نفتی این کشور در نیویورک کسر می‌کنند.»

وضعیت امروز عراق، یک کلاس درس عبرت‌انگیز در اقتصاد سیاسی جهان است. کشوری که کنترل خزانه‌اش را به دست قدرت‌های بیگانه بسپارد، حتی اگر روزانه میلیون‌ها بشکه نفت استخراج کند، روی کاغذ استقلال دارد اما در عمل مستعمره‌ای بیش نیست. چرخ‌های اقتصاد عراق امروز روی چاه‌های نفت خودش نمی‌چرخد، بلکه به تصمیم کارمندانی در فدرال رزرو نیویورک بستگی دارد؛ حقیقتی که نشان می‌دهد استقلال سیاسی بدون استقلال اقتصادی، تنها یک سراب است.