خامفروشی معادن ایران؛ فرصتی از دست رفته برای اقتصاد ملی
گروه اقتصادی، با وجود ذخایر معدنی غنی، ایران همچنان بخش قابل توجهی از مواد معدنی خود را به صورت خام یا نیمهخام صادر میکند. کارشناسان اقتصادی معتقدند توسعه صنایع پاییندستی و سرمایهگذاری در زنجیره ارزش میتواند ضمن افزایش درآمدهای ارزی، اشتغال و توسعه صنعتی را در کشور تقویت کند.
به گزارش بولتن نیوز، پیمان جنوبی با بیان مطلب فوق در یادداشتی نوشت: صادرات مواد معدنی ایران در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته و به یکی از پایههای اصلی درآمدهای غیرنفتی کشور تبدیل شده است. طبق گزارشهای رسمی، در ده ماهه نخست سال ۱۴۰۴، ایران حدود ۴۶.۷ میلیون تن مواد معدنی و محصولات صنایع معدنی صادر کرده که ارزش آن نزدیک به ۹.۹ میلیارد دلار بوده است. این صادرات شامل فولاد، آلومینیوم، مس و سایر فلزات پایه و کانیهاست و سهم عمده ارزش صادراتی را فولاد و فلزات غیرآهنی تشکیل میدهند. با این حال، بخش زیادی از کالاها هنوز در قالب مواد اولیه و نیمهخام صادر میشوند و ارزش افزوده بالقوه این منابع در داخل کشور ایجاد نمیشود.
خامفروشی به معنای صادرات محصولات معدنی یا فلزی با حداقل فرآوری است؛ مانند سنگآهن، کنسانتره، گندله، شمش ساده یا کاتد اولیه، در مقابل محصولاتی با ارزش افزوده بالا مانند ورق، میلگرد، قطعات آلومینیومی یا سیم و کابل مسی آماده. این پدیده باعث میشود سود نهایی فرآوری کامل محصولات به کشورهایی برسد که عملیات تکمیلی را انجام میدهند و سهم اقتصاد داخلی کاهش یابد. دادههای رسمی نشان میدهند که حتی با افزایش ارزش صادرات، سهم محصولات نهایی و فرآوریشده محدود است و بخش قابل توجهی از مواد معدنی و فلزی کشور همچنان به صورت خام یا نیمهخام صادر میشود.
نمونه بارز این وضعیت در زنجیره فولاد ایران مشاهده میشود؛ سنگآهن، کنسانتره و گندله با فرآوری محدود صادر میشوند و فرصت ایجاد ارزش افزوده در تولید ورق، تیرآهن، میلگرد و دیگر محصولات نهایی از دست میرود. در بخش مس نیز علیرغم رشد صادرات در ده ماهه نخست سال ۱۴۰۴ و رسیدن ارزش صادرات مس به بیش از ۶۴۴ میلیون دلار، بخش عمده آن به صورت کاتد یا مواد اولیه صادر شده و هنوز ظرفیت فرآوری کامل در داخل کشور فراهم نشده است. وضعیت آلومینیوم مشابه است؛ اگرچه ایران تولیدکننده شمش آلومینیومی است، بخش زیادی از محصولات به صورت نیمهخام صادر میشود و صنایع پاییندستی هنوز به طور کامل توسعه نیافتهاند. سایر کانیها و فلزات پایه مانند روی، زینک، سنگهای تزئینی و نمک صنعتی نیز عمدتاً با فرآوری محدود صادر میشوند و ارزش افزوده پایینی نصیب کشور میشود.
جلوگیری از خامفروشی و سرمایهگذاری در زنجیره ارزش، مزایای اقتصادی و توسعهای مهمی دارد. نخست، افزایش ارزش صادراتی است؛ تبدیل مواد اولیه به محصولات نیمهنهایی و نهایی باعث میشود درآمد حاصل از صادرات افزایش یابد و سهم بیشتری از سود زنجیره تولید در داخل کشور باقی بماند. دوم، اشتغالزایی و توسعه صنعتی است؛ ایجاد صنایع پاییندستی نیازمند سرمایهگذاری در فناوری، تجهیزات و نیروی انسانی است که منجر به اشتغال پایدار و توسعه صنعتی در مناطق معدنی کشور میشود.
برای رسیدن به این اهداف، سرمایهگذاری در فرآوری مواد معدنی، توسعه صنایع پاییندستی و ایجاد زیرساختهای پیشرفته ضروری است. سیاستهای حمایتی دولت باید به گونهای طراحی شود که فرآوری داخل نسبت به صادرات خام مقرونبهصرفهتر باشد. همچنین جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی و انتقال فناوری به توسعه ظرفیتهای فرآوری کمک میکند و وابستگی به صادرات مواد اولیه را کاهش میدهد.
در مجموع، صنعت معدن و صنایع معدنی ایران رشد قابل توجهی در صادرات داشته است، اما بخش عمدهای از مواد معدنی و فلزی کشور همچنان به صورت خام یا نیمهخام به بازارهای خارجی فرستاده میشود. این وضعیت فرصتهای ایجاد ارزش افزوده و توسعه اقتصادی را محدود کرده است. جلوگیری از خامفروشی از طریق سرمایهگذاری در زنجیره ارزش، توسعه صنایع پاییندستی و ارتقای فناوریهای فرآوری باید در اولویت برنامههای توسعهای کشور قرار گیرد تا ایران بتواند حداکثر بهره را از منابع معدنی خود ببرد و اقتصاد ملی را تقویت کند.
شما می توانید مطالب و تصاویر خود را به آدرس زیر ارسال فرمایید.
bultannews@gmail.com
