« رسانه ملی » و رقبایی که باید جدی تر گرفت

گروه فرهنگ و هنر: رضا سیف پور، مدرس دانشگاه و منتقد رسانه در یادداشت پیش رو آورده است:  صدا و سیما در ایران سرگذشت عجیبی دارد . وقتی به تاریخچه این رسانه فراگیر به عنوان « رسانه ملی » و مهمترین رسانه جمعی کشور نگاه می کنیم می بینیم هیچگاه این رسانه تاثیر گذار و مهم روی آسایش به خود ندیده و همواره رقبای سرسختی را در کنار خود احساس کرده - اگرچه به شکلی عجیب همواره سعی کرده حضور این رقیبان را به روی خود نیاورد . - از سینما با فیلم های « بوروسلی » و « جان وین » و « شعله » و صف های طولانی مدت پشت گیشه گرفته تا بعدها « ویدئو» و شبکه قاچاق کرایه فیلم و « سی دی ».

چندی بعد هم که « ماهواره » آمد و هنوز دیری نگذشته که « رسانه های نوین » ( شبکه های اجتماعی مجازی ) تبدیل شد به یکی از مهمترین ابزارهای تفریح و سرگرمی و کسب خبر . این اواخر هم که شبکه های شبهه تلویزیونی تحت اینترنت هر روز از گوشه ای سر در می آورند .

با این وجود جالب این است که در پی اینهمه سال صدا و سیما همچنان مانند « پدرسالار» بر مسند نه چندان محکم « انحصار » تکیه زده و مغرورانه حاضر نشده حتی تغییر کوچکی در رفتار و رویه رسانه ای خود ، که حاکی از عزمی جدی در مواجهه با این رقبای سرسخت باشد ایجاد کند . به نظر نگارنده علت اصلی همه اینها به غیر از انحصاری بودن فضای رسانه ای برای صدا و سیما ، عوامل مهم دیگری بود که به راهبرد های پیش روی این رسانه عظیم بر می گردد .

به عنوان مثال در این سال ها با پر رنگ شدن نقش « ماهواره » در سپهر رسانه ای جامعه ، صدا و سیما بیش از آنکه به مقابله رسانه ای با آن پدیده مهم بیاندیشد ، مشتاقانه به نظاره برچیدن تناوبی دیش های ماهواره و اخلال در امواج دریافتی برروی پشت بام ها نشست و بهترین راهبرد اجرایی خود را در افزودن تعداد همین شبکه ها با ماموریت های مشابه جستجو کرد . کاری که به زودی مشخص شد چندان کارساز نبود .
پس از گذشت اندک زمانی دیگر و در حالی که رقبای رسانه ای صدا و سیما به لحاظ کمی و کیفی رشد یافته بودند و نقش « شبکه های اجتماعی » بخصوص « شبکه های همراه » هر روز بیشتر می شد ، با تغییر در راس مدیریت این سازمان مهم ، رئیس جدید رسانه ملی به درستی دریافت که این سازمان پیر و خسته اگر میخواهد سرحال و تاثیر گذار باشد نیازمند « چابک سازی » و « کیفی سازی » از درون است اما متاسفانه گویی مشکلات کمر همت را محکم تر بسته اند و هنوز چرخ صدا و سیما آنگونه که باید نمی چرخد لذا بعید به نظر می رسد مشکلات دست از سر آن بردارند و دکتر سرافراز بتواند اراده خود را به راحتی به سرانجام رساند – که البته باید صبر کرد و دید !- .

در این وانفسا اما ظهور عصر جدید رسانه ها و برآمدن « رسانه های تصویری تحت اینترنت » با عنوان « مجله ویدئویی » یا « تاک شو های اینترنتی » ، ناگهان تمام قواعد سنتی را به چالش کشید و اینبار به نظر می رسد صدا و سیما بارقیبی به مراتب جدی تر مواجه شده است . رقیبی که پس از شبکه های ماهواره ای ، بار دیگر و به راحتی هر چه تمام تر قانون مبهم ممنوعیت تاسیس « تلویزیون خصوصی » را به چالش کشیده و در جذب مخاطبین نیز موفق نشان داده است .
به تازگی خبری در رسانه های رسمی وغیر رسمی منتشر شد که حاکی از نارضایتی مدیران رسانه ملی از یک « مجله ویدئویی تحت اینترنت » بود . رسانه ای اینترنتی که توسط یکی از مجریان صاحب نام تلویزیون مدیریت می شود . البته پس از مذاکره های مکرر، مجری مذکور نیز ظاهرا اداره آن رسانه اینترنتی را بر اجرای تلویزیونی ترجیح داده و در نهایت ممنوع التصویر !!! شده است . جزئیات این خبر و نکات پیدا و پنهان آن برایم چندان جذاب نبود اما به گمانم این را باید آغاز دوره جدیدی از رقابت های رسانه ای ! تلقی نمود . این یعنی رقبای خودی! ، بسیار جدی تر از رقبای قبلی هستند .

صدا و سیما به لحاظ ماهیت شکل گیری ، اهداف طراحی شده و بخصوص هدفگذاری صورت گرفته در فرآیند مقابله با « قدرت نرم »غرب ، از جایگاه استراتژیک ویژه ای در مدیریت کلان کشور برخوردار است و این ایجاب می کند که راهبردهای سگانه خود را به گونه ای طرح ریزی کند تا بتواند در عبور از چنین گردنه هایی با صلابت تر و محکم تر ظاهر شود .

امروز که دنیای ما غرق در انواع تکنولوژی های ارتباطی است تکیه بر قوانین نه چندان محکم و قابل تفسیر برای انحصاری ساختن فضای رسانه ای چندان منطقی به نظر نمی رسد . به عقیده نگارنده در آینده ای نزدیک هریک از شهروندان بطور بالقوه امکان دراختیار داشتن یک « تلویزیون شخصی » را خواهند داشت و کاملا مشهود است که شبکه های اجتماعی همراه ، نظیر « تلگرام» و « اینستاگرام » به لحاظ فنی در همان مسیر گام برمیدارند و یا حداقل امکانات تکنولوژیک لازم را به تدریج سهل تر و سهل تر می سازند .
از اینرو بسیار دشوار به نظر می رسد که بتوان به راحتی عنوان « رسانه ملی » را برای صدا و سیما ، تا همیشه حفظ نمود . مگر آنکه صدا و سیما به شکلی سریع و عاجل به بازنگری در سیاست های اجرایی خود بپردازد و با تغییر در ساختار مدیریتی خود به شکلی واقعی و عینی بسوی « چابک سازی » و « کیفی گرایی » گام بردارد تا بتواند جایگاه خودرا در « سبد رسانه ای » مخاطبین آینده همچنان حفظ نماید .

البته این مسیر دشواری است و بعید به نظر می رسد به راحتی میسر شود . در این مسیر بدترین اقدام ورود به حوزه های اقتصادی و استفاده از منابع مادی بازار تحت عناوینی همچون « اسپانسر » یا « مشارکت » است. بدون شک وقتی رسانه رنگ و بوی « پول » به خود می گیرد رقبا قاعده بازی را بهتر می دانند و شکی نیست سازمان دولتی ( حکومتی ) صدا و سیما نمی تواند همچون رقبا از منابع مالی بازار ثروت بهره مند شود .

از اینرو بهتر است قبل از هر چیزی سیاستگذاران کشور در سطح کلان ، در خصوص شیوه های « تامین منابع مالی کافی »و « نیروی انسانی ماهر » برای این رسانه استراتژیک بازنگری و برنامه ریزی کنند زیرا بعید به نظر می رسد در فضای رقابتی جدید این رسانه بتواند با این منابع مالی و افراد آموزش ندیده به موفقیت ترسیم شده در افق پیش روی خود دست یابد .

والسلام