آماده باش نیروهای نظامی عربستان و تاثیر آن در بازار نفت

بولتن نیوز: این روزها عربستان نیروهای بیشتری را در استان شرقی خود، که نفت خیر و هم مرز با بحرین است، به کار گرفته است، نیروهای نظامی به حال آماده باش در آمده اند و مرخصی بسیاری از نظامیان لغو شده است. این ناآرامی ها، جدای از اثرات سیاسی، ممکن است برای بازار نفت پی آمدهای غیر منتظره ای در پی داشته باشد؛ موضوعی که هدف بررسی این نوشتار است. 

نقش تعیین کننده عربستان را در بازار نفت نمی توان انکار کرد. عربستان نه تنها بزرگ ترین صادر کننده نفت جهان است بلکه این روزها با افزایش تولید به بیش از ده میلیون بشکه در روز با پیشی گرفتن از روسیه به بزرگ ترین تولید کننده نفت جهان  نیز بدل شده است. عربستان همچنین دارای بیشترین ذخایر اثبات شده نفت جهان است و بزرگ ترین صادر کننده نفت اوپک نیز به شمار می رود. به دلیل همین اهمیت و نقش تعیین کننده است که به عضویت گروه 20 درآمده است و علاوه به عضویت در اوپک و اوآپک (OAPEC)، مقر "مجمع جهانی انرژی" (IEF) نیز به شمار می رود؛ نهادی که بر خلاف اوپک تنها متعلق به کشورهای صادر کننده نفت نیست بلکه عمده ترین وظیفه آن هماهنگ کردن سیاست های کشورهای تولید کننده و مصرف کننده نفت است. گفته می شود ظرفیت تولید نفت عربستان دوازده میلیون و پانصد هزار بشکه در روز است و با احتساب تولید ده میلیون بشکه نفت در روز دارای دو و نیم میلیون بشکه ظرفیت مازاد تولید نفت روزانه است، یعنی بالاترین ظرفیت مازاد تولید نفت در جهان. 

همین ویژگی هاست که عربستان را به بازیگر بسیار مهم بازار جهانی نفت بدل کرده و نیز به همین دلیل است که ناآرامی های این کشور می تواند تاثیر مصیبت باری بر بازار جهانی نفت داشته باشد. 

ظرفیت عظیم عربستان برای اثرگذاری بر بازار نفت – به جز یک بار در دهه هفتاد میلادی – همواره به نفع کشورهای مصرف کننده غرب و به زیان کشورهای تولید کننده نفت به کار گرفته شده است و برای مثال ریاض این روزها سخت در تلاش است تا با افزایش تولید نفت پی آمدهای خروج احتمالی نفت ایران از بازار را خنثی کند، همچنانکه سال گذشته با خروج نفت لیبی از بازار بر تولید خود افزود تا مانع افزایش قیمت های نفت شود. 

 اما اکنون با گسترش ناآرامی ها، در  عربستان نگرانی های جدیدی بروز کرده است؛ نگرانی هایی که ناشی از احتمال تسری ناآرامی ها به صنعت نفت این کشور است.

سال ها پیش نشریه فارین افیرز، ارگان شورای روابط خارجی آمریکا، به درستی ظرفیت شگفت انگیر تولید نفت عربستان را به بمب اتمی تشبیه کرده بود؛ بمبی که با رها کردن آن قیمت ها در بازار نفت به شدت کاهش می یافت و اقتصاد کشورهای صادر کننده نفت آسیب جدی می دید. عربستان در سال 1365 از این توان بالقوه علیه ایران بهره گرفت و این زمانی بود که ایران در جریان جنگ با عراق فاو را تصرف کرده بود. در کشاکش رویدادهای جنگ تحمیلی عربستان نقش تولید کننده شناور را در اوپک به کنار گذارد و با افزایش تولید نفت از سه میلیون و پانصد هزار بشکه در روز به بیش از هشت میلیون بشکه در روز بهای نفت را از حدود 28 دلار هر بشکه به کمتر از ده دلار در هر بشکه کاهش داد تا هم پشتوانه مالی ایران را تحلیل ببرد و هم با غیر اقتصادی کردن تولید در کشورهای تولید کننده غیر اوپک سهم بیشتری از بازار را به خود اختصاص دهد.  

اما تحولات اقتصاد جهان در سی سال گذشته بازار نفت را به گونه ای بنیادین نغییر داده است به نحوی که توان اثرگذاری سلاح اتمی عربستان بر تولید کنندگان تقریبا حنثی شده است هر چند که می تواند علیه مصرف کنندگان همچون گذشته ویرانگر باشد؛ نکته مهمی که تجربه خروج نفت لیبی در سال گذشته و وضع تحریم های جدید علیه ایران در سال جاری آن را به اثبات رسانده است.  

عربستان از همان ابتدای شروع نارامی ها در لیبی در سال گذشته میلادی به شدت بر میزان تولید خود افزود تا تاثیر خروج نفت لیبی از بازار را خنثی سازد و بهای نفت را به میزان قابل قبولی کاهش دهد. با وجود افزایش تولید نفت عربستان بهای نفت در مواردی به 128 دلار هر بشکه افزایش یافت و در ادامه ناآرامی ها در لیبی به ندرت به کمتر از 100 دلار در هر بشکه رسید. ناکارایی نفت عربستان متحدان غربی این کشور را بر آن داشت تا خود برای کاهش قیمت های نفت اقدام کنند و به این ترتیب بود که اعضای آژانس بین المللی انرژی به عنوان کشورهای صنعتی مصرف کننده نفت تصمیم گرفتند طی ماه های ژوئن و جولای سال گذشته 60 میلیون بشکه نفت (هر روز دو میلیون بشکه ) از ذخایر خود برداشت کنند تا شاید بهای نفت کاهش یابد.

به این ترتیب برای نخستین بار در سال 2011 روشن شد که سلاح نفت عربستان به میزان زیادی توان ویرانگری را از دست داده است. همچنین طی ماه های گذشته تولید فراوان عربستان به منظور جایگزین کردن نفت ایران، نشان داده است که قدرت عربستان در مقایسه با سال 1365 که توانست قیمت های نفت را به زیر ده دلار هر بشکه کاهش دهد تا چه اندازه تنزل کرده است. چرا؟ 

بخشی زیادی از این واقعیت را باید در افزایش پیوسته تقاضای جهانی نفت و ثابت ماندن ظرفیت تولید نفت عربستان طی سالیان متمادی جست و جو کرد. در یک ارزیابی مقایسه ای در می یابیم که تقاضای جهانی نفت در سال 1365 تنها اندکی بیش از 53 میلیون بشکه در روز بود در حالی که تقاضای جهانی نفت در سال جاری به 89 میلیون بشکه در روز رسیده است؛ یعنی افزایشی معادل 36 میلیون بشکه نفت در روز. این دگرگونی شگرف در زمینه تقاضا در حالی است که  ظرفیت تولید نفت عربستان در مقایسه با سی سال پیش، 1982 میلادی، چندان تفاوت نکرده است. به عبارت دیگر سهم عربستان در کل تولید نفت جهان کاهش یافته و به دنبال آن نقش عربستان در اثرگذاری بر قیمت ها کمرنگ شده است. 

اما اثرگذاری عربستان بر کاهش قیمت ها حتی ممکن است بیش از این کاهش یابد و این زمانی خواهد بود که روشن شود ظرفیت مازاد تولید این کشور به میزان دو و نیم میلیون بشکه در روز، تنها یک بلوف است. توقف تولید عربستان در سطح ده میلیون بشکه در روز در سال گذشته و پس از آن تصمیم کشورهای عضو آژانس بین المللی انرژی برای برداشت از ذخایر برای کاهش قیمت ها در جریان رویدادهای لیبی، این فرضیه را قوت می بخشد که تاکید بر ظرفیت اضافی عربستان تنها ترفندی است برای تسکین بازار و جلوگیری از بی ثباتی بیشتر قیمت ها. 

ما بمب اتمی عربستان، که دیگر تهدیدی جدی برای تولید کنندگان به حساب نمی آید، در صورتی که ناآرامی ها به صنعت نفت این کشور گسترش یابد و به توقف صادرات نفت این کشور بیانجامد سلاح ویرانگری خواهد بود علیه مصرف کنندگان و تصور می رود پی آمدهای آن برای اقتصاد کشورهای مصرف کننده مصیبت بار باشد.

 آیا می توان بازار نفتی را تصور کرد که روزانه ده میلیون بشکه نفت از آن خارج شده باشد؟ اگر چنین اتفاقی بیافتد چه کشور و یا کشورهایی قادرند خروج نفت عربستان از بازار را جبران کنند؟ غرب خروج این میزان نفت از بازار را چگونه جبران خواهد کرد و شوک ناشی از چنین رویدادی بهای نفت را تا کجا افزایش خواهد داد؟

  کمتر می توان تصور کرد که حاکمان عربستان و یا غرب و یا برای پیشگیری از تحقق چنین سناریویی برنامه ریزی نکرده باشند و به همین دلیل است که خبرگزاری رویترز گزارش می دهد مرخصی نظامیان لغو شده است، نیروهای بیشتری به استان شرقی عربستان، که نفت خیر است، اعزام شده اند و نیروها به حال آماده باش در آمده اند.

اما با وجود این، پیش بینی آینده تحولات عربستان به سادگی ممکن نیست. نسل سالخورده زمامدارن در عربستان و رقابت شاهزادگان برای کسب قدرت، مداخلات نظامی در کشورهای همسایه و تعارضات اجتماعی آینده عربستان را با چالش رو به رو کرده است. 

اگرچه به سختی می توان شرایطی را تصور کرد که در آن تولید روزانه ده میلیون بشکه نفت عربستان از بازار خارج شده باشد، اما در جریان انقلاب در ایران نیز هیچ کس تصور نمی کرد دامنه اعتصابات به یک باره به صنعت نفت گسترش یابد و شش میلیون بشکه نفت در روز از بازار خارج شود. در آن زمان خروج نفت ایران از بازار سبب شد بهای نفت در بازارهای جهانی بیش از سه برابر افزایش یابد. یک بار دیگر بابد بپرسیم: آیا می توان تصور کرد با گسترش ناآرامی ها در عربستان روزانه 10 میلیون بشکه نفت از بازار خارج شود؟ 

شانا