ماهی ۳ میلیون تومانِ کالابرگ رفت؛ وامِ ماهی ۲.۶ میلیون تومانی آمد

گروه اقتصادی: از ۱۵ آبان، کالابرگِ بخشی از خانوارها شارژ نشد و معلوم شد در فاز اول حدود یک میلیون خانوار — به روایت همشهری حدود ۳ میلیون نفر — از شمول حذف شده‌اند؛ معیارهای رسمی این حذف هنوز اعلام نشده است. در همان هفته‌ها، دولت برای بازنشستگان تأمین اجتماعی وام ۶۰ میلیونی با کارمزد ۴ درصد باز کرد و نظام پرداخت عملکردی حقوق را تعمیم داد: سه سیاست که همه یک پیام دارند — پرداخت ثابت کم می‌شود، پرداختِ مشروط جایگزینش می‌شود.

به گزارش بولتن نیوز، خانوار سه‌نفره‌ای در یکی از شهرهای میانی — زهرا کارمند اداری است و همسرش در تأسیسات فصلی کار می‌کند. از شنبه ۱۵ آبان هر روز کارت بانکی را چک می‌کند؛ ماه قبل سه میلیون تومان اعتبار خرید کالای اساسی داشت و این بار هیچ پیامکی نیامد. کد دستوری را می‌گیرد، سامانه می‌گوید «شمول ندارید». هیچ نامه رسمی، هیچ حد نصاب اعلامی، هیچ شیوه اعتراض روشنی جلو چشمش نیست. تنها چیزی که رسانه‌ها نقل می‌کنند این است که معیارهای حذف «در طول هفته جاری» اعلام می‌شود.

چه چیزی تغییر کرد و چه چیزی هنوز نامعلوم است؟

چهار چیز مستند است. اول، مبلغ: اعتبار پایه هر نفر یک میلیون تومان و برای گروه‌های حمایتی ۱.۵ میلیون تومان به‌ازای هر نفر؛ افزایش مبلغ حمایتی در مهر با شرط درآمد خانوار سه‌نفره زیر ۲۰ میلیون تومان انجام شده بود. دوم، تقویم شارژ: از جمعه ۱۵ آبان، با اولویت‌بندی رقم آخر کد ملی — تا ۵ آذر برای کدهای ختم به ۷، ۸ و ۹. سوم، دامنه حذف: حدود یک میلیون خانوار در فاز اول، که با میانگین سه نفر در هر خانوار حدود ۳ میلیون نفر می‌شود. چهارم — و مهم‌ترین — حد نصاب درآمدیِ حذف؛ خبرآنلاین صراحتاً گزارش داده که عددِ در فضای مجازی چرخیده (چند برابر ۲۰ میلیون) «متعاقباً از سوی دولت اعلام می‌شود». یعنی بزرگ‌ترین تصمیم معیشتی این ماه، بدون اعلام رسمی معیارش اجرا شده است. هم‌زمان صدای آمریکا فارسی، این حذف را «تلاش برای کوتاه کردن فهرست یارانه‌بگیران» قاب گرفته و رسانه‌ها از ورود دیوان محاسبات به ماجرا خبر داده‌اند؛ نگاه نقد و نگاه حاکمیتی هر دو در فضای انتشار موجودند، ولی متن معیار رسمی هنوز جایی منتشر نشده.

منطق دولت، منطق داده

از منظر سیاست‌گذار، استدلال روشن است: به‌روزرسانی داده‌های مالیاتی و درآمدی، خانوارهایی را نشان می‌دهد که با معیارهای جدید دیگر «نزدیک خط فقر» محسوب نمی‌شوند و منابع محدود باید به پایین‌ترها برسد — همان منطق هدفمندسازی که دو دهه است در بودجه‌ها تکرار می‌شود. اما از منظر داده، دو عدد کنار هم می‌نشینند که بوی تعارض می‌دهند: تورم نقطه‌به‌نقطه مهر به گزارش مرکز آمار ۸۸.۷ درصد و تورم ماهانه ۴.۴ درصد است؛ در چنین سالی، حذف ماهانه ۳ میلیون تومان اعتبار برای خانوار ۳ نفره با اعتبار پایه — یا ۴.۵ میلیون برای خانوار حمایتی — یعنی کم‌کردن لنگر خریدی که قیمت‌های اساسی‌اش هر ماه سریع‌تر از حقوق‌ها بالا می‌رود. نکته فنی مهم اینجاست: اگر تورم ماهانه رسمی تداوم یابد، قیمت‌ها در یک سال حدود ۶۸ درصد بالا می‌روند؛ یعنی «۳ میلیونِ حذف‌شده» در ماه دوازدهم معادل قدرت خریدِ حدود ۴.۹ میلیون تومانِ امروز است. حذف یارانه در تورم بالا، هزینه‌اش هر ماه بزرگ‌تر از عدد اسمی می‌شود.

وام ۶۰ میلیونی: پاداش یا قفلِ مستمری؟

هم‌زمان، وام ۶۰ میلیونی بازنشستگان تأمین اجتماعی — با کارمزد سالانه ۴ درصد و بازپرداخت ۲۴ ماهه از محل مستمری — باز شده است. قسط ماهانه طبق جدول‌های منتشرشده حدود ۲.۵۸ میلیون تومان است (محاسبه استهلاکی تحریریه: حدود ۲.۶ میلیون و جمع بازپرداخت حدود ۶۲.۵ میلیون). در هر ۱۰ میلیون مستمری، ۲۶ درصد ماهانه به قسط می‌رود. اما پارادوکس جالب اینجاست: با تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۸.۷ درصد، کارمزد ۴ درصد یعنی بازپرداخت واقعیِ به‌شدت منفی — پولی که از نظر اقتصادی تقریباً یارانه است. پس چرا مقایسه‌اش با کالابرگ مهم است؟ چون برای همان خانواده حذف‌شده، حساب‌وکتاب یک‌خطی می‌شود: کالابرگی که رفت، ماهی ۳ میلیون «اعتبار بی‌عوض» بود؛ چیزی که آمد، ماهی ۲.۶ میلیون «بدهی ثابت» است. عددشان تقریباً برابر است، ماهیتشان زمین تا آسمان فرق دارد.

نظام پرداخت عملکردی: ادامه همان مسیر در حقوق

سومین قطعه پازل، حقوق است. از دی ۱۴۰۴ پرداخت مبتنی بر عملکرد برای کارمندان ۱۳ دستگاه اجرایی که مزایا و پاداش بالای ۳۰ میلیون تومان نسبت به حکم کارگزینی می‌گرفتند آغاز شد و این هفته رئیس سازمان اداری و استخدامی از شروع رسمی آن خبر داد: اضافه‌کار، خدمات رفاهی و مزایای خارج از حکم به «خروجی و کیفیت عملکرد» گره می‌خورد. سه سیاستِ این ماه — کالابرگ مشروط به داده مالیاتی، وام مشروط به وثیقه مستمری، مزایا مشروط به عملکرد — در واقع یک تصمیم واحد با سه لباس است: انتقال از پرداختِ ثابت به پرداختِ مشروط. در کوتاه‌مدت، هدفمندتر است؛ در میان‌مدت، اثرش به پاسخ این سؤال بستگی دارد که معیارهای «مشروط‌سازی» شفاف و اعتراض‌پذیر باشند یا نه. تا امروز، حداقل در کالابرگ، جواب همین سؤال هنوز منتشر نشده است.

در نتیجه باید گفت: «کالابرگی که ماهی ۳ میلیون تومانِ بی‌عوض بود، با وامِ ماهی ۲.۶ میلیون تومانیِ ۲۴ ماهه عوض شد؛ یکی اعتبار بود، دیگری بدهی است — و معیار حذفِ اولی هنوز رسماً منتشر نشده.»

اعداد می‌گویند در سالِ تورم بالای ۸۰ درصد، حذف حمایت ثابت هزینه‌ای فزاینده است و جایگزینِ مشروطِ آن (وام، مزایای عملکردی) فقط برای کسی «بهتر» است که داده‌اش درست ثبت شده و جریان درآمدی‌اش بماند. این توصیفِ سناریوهاست، نه توصیه دریافت وام یا انصراف از آن.