تکوین بومی زنجیره ارزش نیتروژن و جهش سودآوری تلفیقی در جغرافیای پارس جنوبی

گروه اقتصادی طرح پتروشیمی هنگام که برای نزدیک به هفده سال به دلایلی همچون نارسایی‌های ساختاری، محدودیت‌های بین‌المللی و چالش‌های تأمین مالی در زمره پروژه‌های نیمه‌تمام و فرساینده صنعت نفت و گاز ایران قرار داشت، با اتخاذ راهبردهای نوین تجاری به یکی از نمادهای اصلی پویایی صنعتی کشور تبدیل شده است. انتقال تاریخی حدود ۹۹.۳۱ درصد از سهام این شرکت از هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس به شرکت پتروشیمی نوری در سال ۱۳۹۸ و نهایی شدن فرآیندهای اداری آن در سال ۱۳۹۹، شتاب عملیاتی و مالی بی‌سابقه‌ای به این پروژه راهبردی بخشید. این تغییر مالکیت کلان سبب شد تا سود انباشته و منابع مالی قدرتمند پتروشیمی نوری به عنوان یک موتور پیشران، سرمایه مورد نیاز برای تکمیل زیرساخت‌های مهندسی هنگام را تأمین کند و قفل دیرینه این مگاپروژه ملی را بگشاید.

به گزارش بولتن نیوز توسعه همه‌جانبه این مجتمع پتروشیمی با راه‌اندازی موفقیت‌آمیز فاز اول (واحد آمونیاک) با ظرفیت تولید سالانه ۷۲۶ هزار تن آغاز گردید و هم‌اکنون با بهره‌برداری شجاعانه از واحد اوره به ظرفیت اسمی ۱.۱۵۵ میلیون تن در سال، زنجیره ارزش نیتروژن در این شرکت تکمیل شده است. اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک پتروشیمی هنگام زمانی نمایان‌تر می‌شود که بدانیم این مجتمع با اتکا بر اسکله اختصاصی و دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد خلیج فارس، از مزیت لجستیکی بی‌بدیلی در مقایسه با سایر اوره‌سازان داخلی برخوردار است. این موقعیت جغرافیایی علاوه بر کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل صادراتی، سرعت نقدشوندگی محصولات ارزی را به شدت ارتقا داده و ترازنامه مالی هنگام و پتروشیمی نوری را وارد فاز جدیدی از سودآوری پایدار کرده است.

تحلیل ساختار حاکمیتی، تاریخچه و بازتعریف زنجیره مالکیت

شرکت پتروشیمی هنگام در سال ۱۳۸۶ در زمینی به مساحت ۲۵.۴۷ هکتار در فاز ۲ منطقه ویژه اقتصادی پارس جنوبی در عسلویه بنیان‌گذاری شد. هدف بنیادین از تعریف این واحد تولیدی، بهره‌برداری بهینه از خوراک گاز طبیعی میدان مشترک پارس جنوبی جهت تولید آمونیاک و اوره گرانول با ارزش افزوده بالا بود. پس از سال‌ها تعلل عملیاتی تحت مالکیت مستقیم هلدینگ خلیج فارس، واگذاری سهام مدیریتی آن به بخش‌های تابعه پویاتر مطرح گردید. بر این اساس پتروشیمی نوری در مزایده‌ای رسمی توانست مالکیت ۹۹.۳۱ درصد سهام را به دست آورد. درصد بسیار جزئی از سهام نیز در اختیار سایر بخش‌ها از جمله شرکت دولتی پوپوک اندونزی با سهم ۰.۶۳ درصد و شرکت سرمایه‌گذاری پتروشیمی با سهم ۰.۰۶ درصد قرار دارد.

تحت حاکمیت شرکتی جدید و با انتصاب سید عبدالمجید خاکسار به عنوان مدیرعامل پتروشیمی هنگام که از متخصصان باسابقه و دارای مدرک دکتری مهندسی شیمی است، تغییرات شگرفی در فرآیندهای تصمیم‌گیری و استفاده از توانمندی‌های بومی به وقوع پیوست. رویکرد مدیریتی وی بر تکیه حداکثری بر زنجیره تأمین داخلی، بومی‌سازی کاتالیست‌های کلیدی و به‌کارگیری نیروهای متخصص بومی منطقه عسلویه استوار شد؛ به گونه‌ای که هم‌اکنون بخش بزرگی از پرسنل ۸۰۰ نفری این مجموعه را بومیان مناطق جنوبی کشور تشکیل می‌دهند که این امر تأثیر بسزایی در ارتقای مسئولیت‌های اجتماعی شرکت داشته است.

کارنامه عملیاتی؛ تدوام تولید آمونیاک و تکامل زنجیره اوره بدون لایسنسور خارجی

بخش تولیدی پتروشیمی هنگام دارای دو فاز مجزا اما متصل به یکدیگر است. فاز اول شامل واحد آمونیاک با ظرفیت اسمی سالانه ۷۲۶ هزار تن (معادل روزانه ۲۲۰۰ تن) تحت لیسانس شرکت هالدور تاپسو دانمارک است که در تیرماه ۱۴۰۳ به صورت رسمی با حضور مقامات عالی‌رتبه وزارت نفت به بهره‌برداری رسید. بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که این واحد در سال ۱۴۰۴ توانست ظرفیت تولید واقعی خود را از ۶۰ درصد به مرز ۱۰۰ درصد ظرفیت اسمی برساند. با وجود چالش‌های جدی مانند محدودیت‌های توقف تولید ناشی از تعمیرات اساسی شصت‌روزه، ناترازی و قطع گاز در زمستان و محدودیت‌های ذخیره‌سازی، پتروشیمی هنگام موفق شد در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ رشد تولید ۱۷۶ درصدی را نسبت به دوره مشابه سال قبل ثبت کند. محصول آمونیاک تولیدی علاوه بر تأمین نیازهای داخلی، از طریق اسکله اختصاصی صادر شده و ارزآوری بیش از ۴۰ میلیون دلاری را از محل ۱۵ محموله اول صادراتی ثبت کرده است.

فاز دوم این ابرپروژه، واحد اوره با ظرفیت تولید سالانه ۱.۱۵۵ میلیون تن (معادل روزانه ۳۵۰۰ تن) تحت لیسانس شرکت سایپم ایتالیا است. این پروژه که به دلیل تحریم‌های همه‌جانبه در زمینه تأمین برخی تجهیزات دوار و به ویژه حمل رآکتور پیشرفته سنتز اوره از ایتالیا سال‌ها متوقف مانده بود، سرانجام با اتکا به دانش فنی مهندسان جهادگر داخلی و بدون حضور نمایندگان لایسنسور خارجی وارد فاز نهایی خود شد. عملیات نصب رآکتور اوره با حضور مدیران هلدینگ خلیج فارس آغاز گردید و خط تولید این محصول راهبردی در سال ۱۴۰۵ با موفقیت به بهره‌برداری رسید. با تکوین کامل این فاز، آمونیاک تولیدی مجتمع مستقیماً به محصول اوره گرانول تبدیل می‌شود که به دلیل کارایی بالا در بخش کشاورزی و نقش تعیین‌کننده در امنیت غذایی جهان، از تقاضای بسیار پایداری در بازارهای هدف صادراتی برخوردار است. این امر ظرفیت صادراتی اوره کشور را تقویت کرده و سهم ایران در بازارهای بین‌المللی اوره را به نحو چشمگیری افزایش می‌دهد.

واکاوی ترازنامه مالی؛ گذار از زیان دوران توسعه به سودآوری کلان گروه نوری

تا پیش از تجاری‌سازی کامل خطوط تولید پتروشیمی هنگام، صورت‌های مالی این شرکت بازتاب‌دهنده ساختار یک شرکت در حال ساخت بود. این شرکت نزد سازمان بورس ثبت نشده و سهام آن غیربورسی است. سرمایه ثبت‌شده پتروشیمی هنگام معادل ۶,۰۰۰ میلیارد ریال (۶۰۰ میلیارد تومان) گزارش شده است. در ترازنامه‌های میاندوره‌ای سال ۱۴۰۴ به دلیل نبود درآمدهای عملیاتی، شرکت با افزایش اندک زیان انباشته به میزان ۲۸۵ میلیارد ریال و زیان خالص ۷ ریالی به ازای هر سهم مواجه بود که امری کاملاً طبیعی برای پروژه‌های در حال پیشرفت فیزیکی به شمار می‌رود.

اما پازل مالی شرکت پتروشیمی هنگام با آغاز تولید تجاری آمونیاک و اوره به سرعت تغییر شکل داده است. پتروشیمی نوری در قالب برنامه‌های تأمین مالی خود نزدیک به ۷۰ هزار میلیارد ریال (۷ همت) از منابع و تسهیلات بانکی دریافتی خود را جهت تکمیل این پروژه هزینه کرد. با راه‌اندازی خطوط تولید آمونیاک و اوره، پیش‌بینی می‌شود پتروشیمی هنگام در دوره جاری به سود خالص حدود ۵۱ هزار میلیارد ریالی (۵.۱ همت) دست یابد. با توجه به مالکیت بیش از ۹۹ درصدی پتروشیمی نوری بر سهام هنگام، این سود سنگین به صورت مستقیم وارد صورت‌های مالی تلفیقی نوری شده و عایدی خیره‌کننده‌ای را برای سهامداران نماد نوری رقم خواهد زد. تحلیلگران بازار کامودیتی برآورد می‌کنند که در بازه‌های زمانی بلندمدت و با به ثبات رسیدن قیمت‌های جهانی، پتروشیمی هنگام سالانه دست‌کم ۱۰۰ میلیون دلار سود خالص دلاری پایدار تولید خواهد کرد. مجامع عمومی عادی سالیانه و فوق‌العاده هنگام در ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ با هدف بررسی ترازنامه و تصویب برنامه افزایش سرمایه کلان جهت تصفیه ساختار بدهی‌ها برگزار شده است.

ارزیابی وضعیت مالی و عملیاتی پتروشیمی هنگام در مقایسه با میانگین صنعت داخلی و رقبای سرشناس بین‌المللی در جدول زیر ارائه شده است:

بهره‌وری، لایسنس و موازنه رقابت‌پذیری در مقیاس جهانی

بررسی دقیق ساختار بهای تمام‌شده و فناوری‌های به کار رفته در پتروشیمی هنگام نشان‌دهنده پتانسیل بالای رقابتی این مجموعه است. در زنجیره تولید محصولات نیتروژنی، بهای تمام‌شده خوراک گاز طبیعی تعیین‌کننده اصلی حاشیه سود شرکت‌ها به شمار می‌رود. ایران به دلیل برخورداری از ذخایر کلان گاز، خوراک را بر اساس فرمول‌های داخلی با سقف‌های حمایتی به مجتمع‌ها تحویل می‌دهد که حاشیه سود جذابی را در مقایسه با تولیدکنندگان غربی به ارمغان می‌آورد. به عنوان نمونه شرکت Yara International نروژ در سال‌های اخیر به دلیل نوسانات شدید نرخ گاز طبیعی در هاب TTF اروپا با تنگناهای شدیدی در زمینه حاشیه سود ناخالص مواجه بوده و مجبور به کاهش ظرفیت و تعطیلی برخی از واحدهای خود شده است. در نقطه مقابل، پتروشیمی هنگام با تکیه بر فرمول نرخ خوراک گاز پتروشیمی‌های داخلی، ساختار هزینه‌ای پایدار و بهینه‌ای دارد که تاب‌آوری مالی آن را در شرایط رکود بازارهای جهانی کامودیتی به شدت افزایش می‌دهد.

یکی دیگر از نقاط قوت رقابتی هنگام، فرآیند بومی‌سازی مهندسی تفصیلی و تجهیزات حساس است. شرکت پیدک به عنوان پیمانکار اصلی EPC توانسته است ریفورمر اولیه آمونیاک را که یکی از پیچیده‌ترین تجهیزات این صنعت است، برای نخستین بار در داخل کشور طراحی و اجرا کند. تمامی کاتالیست‌های به کار رفته در خطوط فرآیندی نیز توسط شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی سرو و خوارزمی تأمین شده است که وابستگی شرکت به خریدهای ارزی و مشکلات زنجیره تأمین در زمان تحریم را بی‌اثر کرده است. این ساختار بهینه لجستیکی در کنار برخورداری از اسکله تخصصی صادراتی با ظرفیت بارگیری بالا، هنگام را به یک رقیب چابک در بازارهای صادراتی هند، شرق آسیا و آمریکای جنوبی تبدیل می‌کند.

تحلیل ریسک‌های فرآوری؛ ناترازی فصلی گاز و اصلاحات انقلابی نرخ اوره تکلیفی

با وجود برتری‌های بنیادی آشکار، مسیر استراتژیک پتروشیمی هنگام هموار نبوده و با چالش‌های ساختاری مواجه است:

نخستین و مهم‌ترین تهدید عملیاتی شرکت، مسئله ناترازی گسترده انرژی و قطع گاز خوراک در فصل سرد سال است. اوره‌سازان داخلی به طور سنتی در ماه‌های آذر، دی و بهمن با قطع یا کاهش جدی فشار گاز ارسالی مواجه می‌شوند تا نیازهای بخش خانگی تأمین گردد. پتروشیمی هنگام نیز در فازهای آزمایشی و فرآیندهای تولید تجاری خود با این وقفه ناخواسته روبه‌رو بوده که ظرفیت بهره‌برداری واقعی مجتمع را در تراز سالانه تحت تأثیر قرار می‌دهد. مدیریت بهینه مخازن آمونیاک و استفاده از راهکارهای ذخیره‌سازی انعطاف‌پذیر از جمله تدابیری است که تیم مهندسی شرکت جهت کاهش اثر این ناترازی به کار بسته است.

دومین چالش سنتی اوره‌سازان ایرانی، مطالبات کلان از دولت بابت تحویل اوره تکلیفی به بخش کشاورزی با نرخ‌های به شدت دستوری و پایین بود که همواره جریان نقدینگی شرکت‌ها را با بحران مواجه می‌کرد. اما اخیراً با تصویب اصلاحات ساختاری، نرخ فروش اوره حمایتی به شرکت خدمات حمایتی کشاورزی از ۹.۵ میلیون ریال به ۲۳.۵ میلیون ریال به ازای هر تن افزایش یافته است. این اصلاح قیمتی هر چند شکاف تفاوت نرخ داخلی با بورس کالا را به طور کامل پر نمی‌کند، اما به شکل چشمگیری سرعت وصول مطالبات و جریان نقدینگی پتروشیمی هنگام و سایر تولیدکنندگان داخلی را ارتقا داده و بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان نقدینگی جدید به بدنه این صنعت تزریق می‌کند.

از منظر ریسک‌های ژئوپلیتیک، واقع شدن در فاز دوم عسلویه و قرارگیری در مسیر کانال‌های حمل‌ونقل خلیج فارس، هنگام را با نوسانات نرخ کرایه کشتی‌ها و بیمه‌های دریایی به ویژه در دوره‌های تنش‌های منطقه‌ای روبه‌رو می‌سازد. با این حال پس از هر دوره تنش، این شرکت از نخستین پتروشیمی‌هایی بوده که با ظرفیت کامل به خطوط صادراتی بازگشته و ثبات تراز ارزی خود را حفظ کرده است.

جمع‌بندی تحلیلی و چشم‌انداز استراتژیک توسعه

گذار هفده‌ساله پتروشیمی هنگام از یک طرح نیمه‌تمام راکد به یک مجتمع مدرن و فعال تولید اوره و آمونیاک، یکی از موفق‌ترین الگوهای بازسازی دارایی‌ها در صنعت پتروشیمی کشور به شمار می‌رود. تصمیم راهبردی هلدینگ خلیج فارس در واگذاری این مجموعه به پتروشیمی نوری، بن‌بست مالی پروژه را گشود و با تزریق منابع ارزان‌قیمت، سرعت تکوین مهندسی آن را چند برابر کرد. با راه‌اندازی واحد آمونیاک در سال ۱۴۰۳ و کلید خوردن عملیاتی فاز اوره در سال ۱۴۰۵، پتروشیمی هنگام آماده است تا به یکی از قطب‌های نوین ارزآوری ملی بدل شود.

نگاه تحلیلی به آینده نشان می‌دهد که هم‌افزایی بی‌نظیر میان پتروشیمی نوری و پتروشیمی هنگام، ارزش بنیادی سهامداران نوری را به شدت تقویت خواهد کرد. هنگام با سودآوری برآوردی ۵.۱ همتی در کوتاه مدت و پتانسیل کسب درآمدهای کلان ارزی در صورت پایداری قیمت‌های جهانی اوره، ثبات بالایی در حاشیه سود تلفیقی گروه ایجاد می‌کند. در تراز بین‌المللی، هر چند هنگام باید با غول‌های مجهزی چون SABIC Agri-Nutrients عربستان و CF Industries آمریکا به رقابت بپردازد، اما مزیتی همچون خوراک ارزان گاز طبیعی، کاتالیست‌های بومی پایدار و فرآیندهای بهینه لجستیک صادراتی دریایی، پایداری تراز رقابتی این شرکت نوظهور را در سخت‌ترین شرایط نوسان بازارهای کامودیتی تضمین خواهد کرد.