نسل انگشت‌های خسته، ذهن‌های بی‌قرار

به گزارش بولتن نیوز به نقل از ایسنا، بهره‌گیری از فناوری، شمشیری دولبه در زندگی کودکان امروزی است که از یک سو، دسترسی به ابزارهای دیجیتال فرصت‌های بی‌نظیری را برای یادگیری، کشف استعدادها و ارتباط با دنیای پیرامون در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد. از سوی دیگر، استفاده نامناسب و افراطی از تکنولوژی می‌تواند به سلامت جسمی، روانی و رشد طبیعی کودکان آسیب برساند.

والدین و مراقبان، نقشی کلیدی در مدیریت تأثیر تکنولوژی بر کودکان دارند، آن‌ها باید با آگاهی از فواید و آسیب‌های احتمالی فناوری، استفاده کودکان از ابزارهای دیجیتال را به‌درستی کنترل و نظارت کنند.

تعیین محدودیت‌های زمانی، انتخاب محتوای مناسب، الگوی مثبت بودن و گفتگوی مستمر با کودک، راهکارهای مؤثری برای مدیریت حضور فناوری در زندگی کودکان هستند.

استفاده افراطی کودکان بدون نظارت والدین از گوشی‌های هوشمند

از دیدگاه کارشناسان تربیتی، مشکل اصلی، وجود فضای مجازی و بازی‌ها نیست، بلکه استفاده افراطی، بدون نظارت و نامتناسب با سن افراد است.

پیامدهای روانی و تربیتی وابستگی شدید کودکان به گوشی‌های هوشمند

استفاده متعادل و هدفمند می‌تواند فرصت‌های آموزشی ارزشمندی ایجاد کند، در حالی که مصرف بی‌رویه ممکن است بر رشد اجتماعی، تحصیلی، جسمانی و روانی کودکان و نوجوانان اثرات منفی بگذارد.

در عین حالی که بسیاری از والدین معتقدند که اگر گوشی را از کودک بگیرند، او دچار خشم، اضطراب و بی‌انگیزگی می‌شود بسیاری از کارشناسان عرصه تربیتی و روانشناسی بر این باورند که باید با خودسازی، راهبرد جایگزینی و نه حذف، قانون زمانبندی و سیستم پاداش به همراه درجه صبوری بالا به‌دنبال رفع این مشکل باشند.

نگرانی روانشناسان تنها به "وقت تلف کردن" کودکان در فضای مجازی با بهره‌گیری از بازیها نیست، بلکه ریشه در تغییرات ساختاری مغز و اختلال در فرآیندهای بنیادین رشد کودک دارد.

محدودسازی و مدیریت هوشمند حضور در فضای مجازی توسط کودکان

اکثر روانشناسان معتقدند به جای «قطع مطلق و ناگهانی» که می‌تواند منجر به واکنش‌های دفاعی و پنهان‌کاری کودک شود، باید به سمت «محدودسازی و مدیریت هوشمند» رفت.

یک روانشناس بالینی در اصفهان در گفت و گو با ایرنا تاکید کرد که قطع یا مدیریت شدید ارتباط کودکان با فضای مجازی، نه یک «گزینه»، بلکه یک «ضرورت حیاتی» برای رشد سالم مغزی و روانی آن‌هاست.

مجتبی ناجی با اشاره به یکی از نقشه راه‌ها برای مدیریت این چالش گفت: خودسازی یکی از محورهای مهم در اثرگذاری تربیتی بر کودکان و به آن معناست که کودک از آنچه می‌شنود پیروی نمی‌کند، بلکه از آنچه می‌بیند پیروی می‌کند.

وی اظهار داشت: به‌طوریکه والدین و دیگر اعضای خانواده نباید در حضور کودک مدام در حال چک کردن گوشی باشند و در زمان صرف غذا یا زمانی که با هم هستند، گوشی‌ها باید در یک اتاق دیگر یا داخل کشو باشد.

پیامدهای روانی و تربیتی وابستگی شدید کودکان به گوشی‌های هوشمند

راهبرد جایگزینی به جای حذف

معاون پیشین پیشگیری بهزیستی اصفهان افزود: راهبرد جایگزینی به جای حذف نیز در این‌باره بسیار تاثیرگذار است زیرا بزرگترین اشتباه این است که گوشی را از کودک بگیرید و بگویید حالا برو بازی کن، در آن زمان است که کودک نمی‌داند چه بازی‌ باید انجام دهد و شما باید جایگزین جذاب ارائه دهید.

وی بازی‌های حرکتی و ساختنی را جایگزینی جذاب برای بازی کودک با گوشی عنوان کرد و گفت: انواع لگو، ماکت، یا حتی بازی با خمیر، بازیهای حرکتی، فکری و تخیلی، جایگزین‌های مناسبی در این رابطه است.

قانون زمانبندی به جای قطع ناگهانی

وی، همچنین بر استفاده از «قانون زمان‌بندی» به جای قطع ناگهانی تاکید کرد و گفت: قطع ناگهانی بازی با گوشی در کودکان، باعث انفجار خشم در آنها می‌شود پس باید برای او زمان تعیین کنید و اجازه دهید خود کودک زمان را تنظیم کند.

پیامدهای روانی و تربیتی وابستگی شدید کودکان به گوشی‌های هوشمند

ناجی بر ایجاد محیط تحریک‌کننده برای فعالیت جسمی از جمله پیاده‌روی در پارک یا بازی در حیاط اشاره کرد و گفت: حضور در کلاس‌های ورزشی گروهی نیز بسیار موثر است زیرا در آنجا کودک، تعامل اجتماعی را در کنار جنب‌وجوش جسمی تجربه می‌کند.

وی، همچنین بر به‌ کارگیری سیستم پاداش به جای تنبیه برای استفاده از گوشی تاکید کرد و گفت: برای فعالیت‌های جسمی کودک، تشویق در نظر بگیرید.

تاکید بر صبوری والدین برای کنترل کودکان در استفاده از گوشی

این روانشناس افزود: والدین باید در رابطه با کاهش یا ترک استفاده کودک از گوشی صبور باشند زیرا مغز کودک در اثر دوپامینِ سریعِ گوشی، به فعالیت‌های کندتر عادت کرده است و گذار از این وضعیت زمان‌بر است.

وی تاکید کرد: بهترین راه برای کشاندن کودک از دنیای مجازی، همبازی شدن با او در دنیای واقعی است زیرا وقتی شما با او در زمین فوتبال بازی می‌کنید یا با او مسابقه می‌دهید، دنیای واقعی برای او جذاب‌تر از دنیای مجازی می‌شود.

از دیدگاه کارشناسان تربیتی نیز گرایش کودکان و نوجوانان به فضای مجازی و بازی‌های دیجیتال هم می‌تواند فرصت‌هایی برای یادگیری و رشد ایجاد کند و هم در صورت استفاده افراطی، پیامدهای منفی به همراه داشته باشد.

کاهش تعاملات اجتماعی، تاثیر مهم وابستگی کودکان به گوشی

یک کارشناس تربیتی و معاون پیشین فرهنگی کانون پرورش کودکان و نوجوانان اصفهان در این‌باره به خبرنگار ایرنا گفت: یکی از اثرهای مشهود وابستگی کودکان به گوشی‌های هوشمند، کاهش تعاملات اجتماعی واقعی است به‌طوریکه استفاده بیش از حد از فضای مجازی و بازی‌ها ممکن است فرصت ارتباط چهره‌به‌چهره با خانواده و همسالان را کاهش دهد و به ضعف در مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی منجر شود.

مریم ژاله با اشاره به مقوله افت تحصیلی در این دسته از کودکان که به‌طورعمده در دوره ابتدایی تحصیل می‌کنند گفت: کارشناسان تربیتی معتقدند صرف زمان زیاد برای بازی یا شبکه‌های اجتماعی می‌تواند تمرکز بر درس، انجام تکالیف و مدیریت زمان را مختل کند و در نتیجه عملکرد تحصیلی را تحت تأثیر قرار دهد.

وی به مشکلات جسمی و اسکلتی در نتیجه استفاده ساعتها از گوشی برای بازی و دیگر سرگرمی‌ها در فضای مجازی در کودکان نیز اشار ه کرد و افزود: نشستن طولانی‌مدت، کم‌تحرکی و استفاده مداوم از صفحه‌نمایش باعث خستگی و آسیب‌های چشمی، اختلال در خواب، دردهای گردن و کمر و افزایش احتمال اضافه‌وزن و چاقی در این افراد می‌شود.

اضطراب و پرخاشگری نتیجه اعتیاد به حضور در فضای مجازی توسط کودکان

وی، وابستگی و اعتیاد رفتاری را تاثیر منفی دیگر استفاده مکرر از گوشی‌های هوشمند در کودکان عنوان کرد و گفت: برخی کودکان و نوجوانان ممکن است به بازی‌های برخط (آنلاین) یا شبکه‌های اجتماعی وابستگی پیدا کنند؛ به‌گونه‌ای که کنترل زمان استفاده برایشان دشوار شود و در صورت محدود شدن، دچار اضطراب یا پرخاشگری شوند.

پیامدهای روانی و تربیتی وابستگی شدید کودکان به گوشی‌های هوشمند

این کارشناس تربیتی با اشاره به جنبه‌های آسیب‌های روانی و عاطفی در این‌باره نیز گفت: قرار گرفتن در معرض محتوای نامناسب، مقایسه اجتماعی، آزار و اذیت اینترنتی و فشار برای جلب تأیید دیگران می‌تواند بر عزت نفس، اضطراب و سلامت روان نوجوانان اثر منفی بگذارد.

وی تصریح کرد: عادت به دریافت سریع محرک‌ها در فضای دیجیتال ممکن است تحمل فعالیت‌های طولانی‌تر مانند مطالعه عمیق و یادگیری مستمر را کاهش دهد.

نادیده نگرفتن مزایای استفاده صحیح از فناوری

از سویی در کنار هشدارها، نباید از مزایای استفاده صحیح از فناوری نیز غافل بود که این موارد شامل دسترسی گسترده به منابع آموزشی، تقویت برخی مهارت‌های شناختی مانند حل مساله و تصمیم‌گیری در بعضی بازی‌ها، یادگیری مهارت‌های دیجیتال مورد نیاز آینده، امکان ارتباط و همکاری با دیگران در محیط‌های آموزشی آنلاین و افزایش خلاقیت در تولید محتوا و فعالیت‌های آموزشی اشاره کرد.

با توجه به اینکه کودکان برای رشد سالم در عصر دیجیتال به راهنمایی و حمایت بزرگسالان نیاز دارند، با ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری، می‌توانیم کودکانی توانمند، خلاق و آماده برای چالش‌های آینده تربیت کنیم.

نباید فراموش کنیم که فناوری، تنها یک ابزار است و آنچه اهمیت دارد، نحوه به‌کارگیری آن برای غنی‌سازی زندگی کودکان و شکوفایی استعدادهای آن‌هاست.

در نهایت بنا به توصیه کارشناسان تربیتی و روانشناسان بر نظارت والدین بر نوع محتوا و بازی‌های مورد استفاده، تشویق کودکان به فعالیت‌های ورزشی، هنری و اجتماعی، آموزش سواد رسانه‌ای و مهارت استفاده ایمن از اینترنت، ایجاد الگوی مناسب توسط والدین در استفاده از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی و گفت‌وگوی مستمر با فرزندان درباره تجربیاتشان در فضای مجازی تاکید شده است.