تمرکز ۷۰ درصدی معاملات بورس کالا در دست کمتر از ۴۰ شرکت؛ آیا رقابت در بازار کافی است؟

گروه اقتصادی: بررسی معاملات سه سال اخیر بورس کالای ایران نشان می‌دهد حدود ۷۰ درصد ارزش معاملات در سه رینگ اصلی صنعتی و معدنی، پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی توسط کمتر از ۴۰ شرکت بزرگ انجام شده؛ تمرکزی که اگرچه ریشه در ساختار تولید کشور دارد، اما پرسش‌هایی درباره سطح رقابت و سازوکار کشف قیمت ایجاد کرده است.

به گزارش بولتن نیوز بررسی داده‌های معاملاتی بورس کالای ایران در فاصله سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد بخش عمده ارزش معاملات این بازار در اختیار تعداد محدودی از شرکت‌های بزرگ تولیدی قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که حدود ۷۰ درصد ارزش معاملات سه رینگ اصلی بورس کالا توسط کمتر از ۴۰ شرکت بزرگ انجام شده است.
این تمرکز اگرچه تا حد زیادی ناشی از سهم بالای صنایع مادر در اقتصاد ایران و نقش بنگاه‌های بزرگ در تأمین مواد اولیه کشور است، اما همزمان پرسش‌هایی درباره میزان رقابت‌پذیری بازار، نحوه عرضه کالا و اثرگذاری این ساختار بر قیمت‌گذاری مطرح می‌کند.
بورس کالا؛ بازاری بزرگ با بازیگران اصلی محدود
بورس کالای ایران طی دو دهه اخیر به مهم‌ترین بستر رسمی مبادله مواد اولیه و محصولات پایه صنعتی، معدنی، پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی تبدیل شده است.
هدف اصلی از ایجاد این بازار، افزایش شفافیت، حذف واسطه‌گری و کشف قیمت بر پایه عرضه و تقاضا بوده است. با این حال بررسی معاملات سه سال اخیر نشان می‌دهد سهم قابل توجهی از گردش مالی این بازار در اختیار تعداد محدودی عرضه‌کننده بزرگ قرار دارد.
ترکیب تقریبی معاملات بورس کالا در این دوره به شرح زیر است:
• رینگ صنعتی و معدنی: حدود ۴۵ درصد
• رینگ پتروشیمی: حدود ۱۵ درصد
• رینگ فرآورده‌های نفتی: حدود ۱۰ درصد
• سایر بازارها: حدود ۳۰ درصد
در مجموع، حدود ۷۰ درصد ارزش معاملات بازار در سه رینگ اصلی متمرکز است؛ رینگ‌هایی که خود نیز تحت سلطه تعداد محدودی شرکت بزرگ قرار دارند.
رینگ صنعتی و معدنی؛ سهم غالب در اختیار شرکت‌های بزرگ
بخش صنعتی و معدنی همچنان بزرگ‌ترین بخش بورس کالاست. بخش عمده عرضه این بازار توسط شرکت‌هایی همچون:
• فولاد مبارکه اصفهان
• شرکت ملی صنایع مس ایران
• چادرملو
• گل‌گهر
• فولاد خوزستان
• ذوب‌آهن اصفهان
• فولاد هرمزگان
• ایرالکو
• آلومینیوم جنوب
انجام می‌شود.
تمرکز عرضه در این بخش به دلیل ساختار تولید کشور امری طبیعی است، اما حساسیت نسبت به میزان عرضه و نحوه تنظیم بازار را افزایش می‌دهد.
پتروشیمی؛ بازاری اثرگذار بر صنایع پایین‌دستی
در رینگ پتروشیمی نیز بخش عمده معاملات در اختیار چند مجتمع بزرگ است؛ از جمله:
• پتروشیمی تندگویان
• پتروشیمی شازند
• پتروشیمی مارون
• پتروشیمی بندر امام
• پتروشیمی جم
• پتروشیمی امیرکبیر
اهمیت این بازار از آن جهت است که قیمت مواد اولیه آن مستقیماً بر صدها صنعت پایین‌دستی و در نهایت قیمت کالاهای مصرفی اثر می‌گذارد.
فرآورده‌های نفتی؛ تمرکز طبیعی اما نیازمند رصد
در بخش فرآورده‌های نفتی نیز عرضه عمدتاً توسط پالایشگاه‌های بزرگ کشور انجام می‌شود؛ از جمله:
• پالایش نفت اصفهان
• پالایش نفت تهران
• پالایش نفت بندرعباس
• سایر پالایشگاه‌های بزرگ
تمرکز در این بخش نیز به دلیل ساختار صنعت پالایش کشور قابل انتظار است، اما نظارت مستمر بر روند عرضه و تقاضا ضروری به نظر می‌رسد.
شاخص مهم؛ نسبت عرضه به تقاضا
کارشناسان بازار معتقدند برای سنجش وضعیت رقابت در بورس کالا باید نسبت عرضه به تقاضا را به‌صورت مستمر بررسی کرد.
نسبت تقاضا به عرضه = حجم تقاضا ÷ حجم عرضه
بر این اساس:
• کمتر از ۱.۵: وضعیت متعادل
• بین ۱.۵ تا ۲.۵: هشدار اولیه
• بالاتر از ۲.۵: نشانه فشار قیمتی
شاخص رقابت قیمتی
معیار دیگر، میزان فاصله قیمت معامله با نرخ پایه است:
درصد رقابت = (قیمت معامله - قیمت پایه) ÷ قیمت پایه × ۱۰۰
سطوح تحلیلی:
• کمتر از ۱۰ درصد: عادی
• ۱۰ تا ۱۵ درصد: نیازمند رصد
• بالاتر از ۱۵ درصد: فشار قابل توجه بازار
اثر بر تولید و مصرف
افزایش قیمت مواد اولیه در بورس کالا تنها یک موضوع معاملاتی نیست.
این افزایش مستقیماً به زنجیره تولید منتقل می‌شود و بر قیمت نهایی کالاهایی مانند:
• محصولات پلاستیکی
• مصالح ساختمانی
• خودرو و قطعات
• لوازم خانگی
اثر می‌گذارد.
ضرورت شفافیت بیشتر
آنچه اهمیت دارد، پرهیز از برداشت‌های شتاب‌زده است.
تمرکز حدود ۷۰ درصدی معاملات در دست کمتر از ۴۰ شرکت الزاماً به معنای رفتار ضد رقابتی نیست، اما ضرورت انتشار منظم داده‌های عرضه، تقاضا و رقابت قیمتی را دوچندان می‌کند.
راه‌اندازی یک «رصدخانه بورس کالا» برای انتشار روزانه شاخص‌های معاملاتی می‌تواند به شفافیت بیشتر بازار و ارزیابی دقیق‌تر عملکرد بازیگران اصلی کمک کند.
جمع‌بندی
داده‌های سه سال اخیر نشان می‌دهد حدود ۷۰ درصد ارزش معاملات بورس کالای ایران در سه رینگ اصلی متمرکز است و بخش عمده این معاملات توسط کمتر از ۴۰ شرکت بزرگ انجام می‌شود.
این ساختار بیش از آنکه نشانه انحصار قطعی باشد، بازتابی از ساختار صنعتی اقتصاد ایران است؛ با این حال، شفافیت بیشتر و نظارت مستمر بر روند عرضه و کشف قیمت، لازمه تقویت رقابت و کارآمدی این بازار خواهد بود.