هنر با مردم بودن، براي خدا كار كردن

بولتن نيوز- امیرحسین ضیاء: چیستی و چگونگی شکل‌گیری یک جمع با هویت متعین که برای انجام یک کنش‌جمعی بسیج شده است؛ به عنوان یک دغدغه مزمن در ذهن اندیشمندان حیطه جامعه شناسی سیاسی رسوب کرده است. هستی شناسی یک حرکت جمعی از هنگام ظهور جامعه‌شناسی‌سیاسی، همواره ملازم این حوزه تفکربوده است. انباشت اطلاعات در این حوزه تفکر را می توان در نظرات مختلفی تبلور یافته دید. یک دسته از این نظریات، رهیافت های علت گرا هستند که همه ماهیت یک کنش اجتماعی را به یک عامل محرک که عملا معلول ساختار[1] یا ناهمسازی کارکردی[2] است، نسبت می دهند. این نظرات اولیه به صورت تک وجهی و انحصاری[3] عامل پدیده های اجتماعی(کنش‌های اجتماعی) مثل انقلاب، شورش، جنبش‌اجتماعی و مواردی از این دست را در علت‌هایی مانند تضاد و شکاف طبقاتی(فقر)، شکاف قدرت[4]، آنومی[5] ، بحران هویت[6] و غیره دنبال می کنند. این رهیافت یک علت مشخص را به عنوان محرک ایجاد یک جمع و بسیج آن جمع برای نیل به یک هدف معین، برمی تابد.رهیافت دیگری که در این زمینه موجود است، بیشتر بر سازماندهی و بسیج منابع[7] تاکید دارد. این رهیافت جدای از علت کاوی کنش های اجتماعی، سازماندهی و بسیج برای شکل گیری یک اقدام جمعی را بسیار مهم تلقی می کند و نقطه عزیمت خود را بر آن استوار می کند. رهیافت های تلفیقی نیز به عنوان دسته سوم، این دو رهیافت را به طرق مختلف با یکدیگر ترکیب کرده اند.

با این مختصر مقدمه ما برای ورود به بحث اصلی، یعنی شناخت نقطه نظرات امام خمینی(ره) و سیره عمل سیاسی ایشان در رابطه با چگونگی روند شکل‌گیری کنش‌های اجتماعی، محیا خواهیم شد.

امام خمینی (ره) سازماندهی و بسیج مردمی را در اولویت برنامه تحول خواهی خود قرار داده بودند. بهره‌گیری از قدرت بسیج مردمی و درک نقش موثر مردم بویژه زنان، از جمله مشخصه‌های ایشان نسبت به دیگر شخصیت های مذهبی شیعی است[8]. ایشان در امر بسیج اجتماعی از روش و شیوه‌های مختلفی بهره می‌گرفتند. در اندیشه و عمل امام خمینی (ره) همراستایی با توده‌های مردمی و بهره‌گیری از توان آنها در جهت نیل به اهداف مشخصو شکل‌دهی یک اقدام جمعی از اصول و تاکتیک‌های معینی تبعیت می کند. البته باید توجه داشت، بسیاری از عوامل علّی که برای یک کنش اجتماعی لازم هستند، در اندیشه امام خمینی(ره) ما به ازای نظریه‌ای در فضای غیر‌اسلامی ندارد. به بیان دیگر نمی‌توان این عوامل را در چهارچوب نظری‌های مرسوم تبیین و تحلیل کرد.  به هر حال ما بر آنیم تا در ابتدا به برخی اصول شکل‌گیری اقدام‌جمعی و در نهایت به بعضی تاکتیک‌ها در این مجال اشاره کنیم.

سنت الهی حرکت به سوی نور

پشتوانه فلسفی، عرفانی تفکرات امام خمینی (ره) که در منابع اسلامی ریشه داشت، به ایشان این امکان را می داد که از فرانظریه های[9] منبعث از گزاره های هستی شناسانه مانند سنت های الهی، استفاده ببرند. ایشان متاثر از معرفتی که نسبت به هستی (جهانبینی) پیدا کرده بودند؛ در تشخیص چگونگی اقدام، از این دانش بهره می‌گرفتند. یکی از این موارد فرانظریه حرکت به سوی نور است که امام خمینی(ره) از قرآن استنباط نموده اند.

عظیم‌ترین دموگرافی که در ساحت جامعه‌شناسی در قرآن مطرح است، تمییز بین دو جریان حزب الله و حزب شیطان است. نزاع این دو در طول تاریخ که البته در بستر اصالت حزب الله شکل می گیرد، به نهایتی محتوم، یعنی پیروزی حزب الله می انجامد، لکن این نزاع برای تکامل بشر ضرورت دارد. سنت الهی بر این است که خداوند ممدّ حزب الله است و آنان را به سمت نور و تکامل سوق می دهد. این امداد که در فلسفه هستی جایگاه دارد، ممکن است در عرصه اجتماعی اینگونه بروز یابد که اگر حزب شیطان بروز پیدا کرده و بر حزب الله هجمه وارد نمود، حتما حزب الله در یک مکانیزم معین بر این هیمنه فائق خواهد آمد[10]. بدین‌ترتیب حزب‌الله موظف است در مقابل ظلمت واکنش نشان داده و خود را برای نیل به سمت نور محیا نماید. این قاعده همواره به عنوان اصل حرکت و خیزش و محرک انقلاب مطرح بوده است.

قائده قیام و حرکت برای خدا

منافع فردی، خیر جمعی و حتی منافع ملّی[11] تمام محرک های یک اقدام جمعی را به خود اختصاص نداده اند؛ بلکه در اندیشه امام خمینی(ره) که متاثر از منابع اسلامی است، محرک های دیگری مطرح هستند. به بیان دیگر تنها محرکی که در اندیشه و عمل امام خمینی(ره) اصالت دارد، تکلیفی است که در برابر الله درک می شود. تکلیف گرایی که یک اصل مهم در تعلیمات اسلامی است و در ملزوماتی مانند امر به معروف و نهی از منکر برجسته می شود، به مهمترین محرک در اندیشه امام خمینی(ره) تبدیل شده است. قیام برای خدا یا «قیام لِلّه» تکلیفی است که مذهب بر دوش انسان می گذارد و او را برای دخول در هر حوزه‌ای برای خلق یک اقدام و حرکت چه به صورت فردی و چه به صورت جمعی، محیّا می کند. به عنوان مثال نفی طاغوت یا نفی نظام جهانی ناعادلانه یک نهی از منکر و امر به حکومت اسلامی یک معروف است. امام حرکت به سمت ایجاد جمهوری اسلامی را مشمول این قائده می دانند[12]. ایشان تنها این نوع قیام را اصیل می‌دانند و قیام و کنشی که برای خدا انجام شده است را تمام‌عیار ارزیابی می‌کنند. ایشان انرژی و همّی که از منبع خداگرایی به عنوان هدف، در توده های مردمی برای کنش تزریق می شود را بسیار عظیم می دانستند و هیچ محرک دیگری را در این سطح حائز اهمیت قرار نمی دادند[13]. ایشان در جایی عمر حکومت‌هایی که حاصل قیام برای خدا هستند را نیز طولانی‌تر و دائمی‌تر می‌داند[14].مواردی دیگری مانند کمال گرایی[15] و شهادت طلبی[16] نیز از ثمرات تکلیف گرایی است که در شکل‌گیری حرکات جمعی موثر است.

عزل نظر ازتعلقات به دنیا

امام خمینی(ره) حب دنیا و تعلق خاطر به ظواهر دنیوی را علت العل بروز هر نوع مصیبت و ناهنجاری می دانستند (موسوی خمینی، 1378: ج‏8 ، 267). تکرار عبارت «حب الدنیا راس کل خطیئه» در لسان ایشان مشهود است (موسوی خمینی، 1378:ج‏2،27).[17] فساد، بدبختی، دوری از حقایق  و مواردی از این دست در اندیشه امام، معلول تعلق به دنیا است که همواره سبب نابسامانی‌هایی گردیده است. به بیان دیگر منبع تولید نابسامانی‌ها و حتی محرک‌های غیر‌ الهی حرکت‌های جمعی و استفاده از پتانسیل مردمی را باید در تعلق به دنیا دانست. امام خمینی(ره) کلیه نابسامانی‌های رژیم حاکم پهلوی را ناشی از این اصل می‌دانستند[18]. که این امر باعث شد تا امام خمینی (ره) مردم را در مقابل این وضعیت بسیج کند. از طرفی ایشان در مراسم تنفیذ بنی صدر، این اصل را یاد آور شدند[19]، که البته در واقعیت نیز، با تفسیر امام (ره)، شورش‌های زیادی ناشی از اختلافات گروه های سیاسی، که ناشی از همین اصل تعلق به دنیا بود، بروز یافت و باعث خیزش قیام‌های مردمی ردر مقابل آن شد.

دین‌گرایی

در نظرات متاخرتر در جامعه شناسی‌سیاسی، بویژه بعد از نظریه پردازی‌های صورت گرفته بعد از وقوع انقلاب اسلامی ایران، عواملی مانند فرهنگ و دین به عنوان محرک هایی برای ایجاد کنش های اجتماعی مطرح گردید. بايد توجه داشت بعد از انقلاب ايران نظريات فرهنگي انقلاب گسترش يافت و برخلاف ماركس، انگلس، آرنت و افراد ديگر فقر عامل انقلاب نبود وتحليلانقلاب ايران به عنوان يك انقلاب اقتصادي مقدور نبود. از طرفي نقش مذهب به هيچ عنوان غير قابل انكار نبود. انديشمنداني مانند نيكي كدي، لينكلن، معدل، گلدستون و فوکو اين نكته را تاكيد كردند و لزوم باز شدن فصل انقلاب‌هاي فرهنگي را خواستار گشتند.

جدا از اصل مشهور ضرورت وجود رهبر برای هدایت و بهره‌دهی یک حرکت مردمی، دین و قائمان آن یعنی پیامبران و اولیاء الهی یکی از منابع محرک این حرکات در اندیشه امام خمینی(ره) است. امام خمینی(ره) موضع چپ سنتی را مبتنی بر عدم تحرک زایی دین در توده های مردمی و انقلابی نبودن متصدیان دین، به شدت رد می کند. ایشان انبیا را عامل بیداری و واکنش توده ها بر علیه قدرتمندان می دانند[20]

امام خمینی(ره) علاوه بر تاکید بر نقش گزاره‌های منبعث از متن اسلام برای ایجاد یک کنش اجتماعی، نقش دو مولفه اسلام و ایمان را در بسیج اجتماعی بسزا می دانند. ایشان اصالت حرکات مردمی را وام‌دار الهی و اسلامی بودن هدف کنش می دانند. به بیان دیگر هر گونه بسیج اجتماعی خارج از دایره اسلام و ایمان در نگاه ایشان بی اعتبار و فاقد ارزش است[21]. بسیج و کنش اجتماعی باید با اهداف اسلامی و ایمانی نزج گرفته و معطوف به اهداف مادی و نازل نباشد[22].قدرت مولفه‌های اسلامی و ایمانی به اندازه‌ای است که  عیار بسیج اجتماعی سامان گرفته توسط آن قابل مقایسه با هیچ همگرایی دیگری نیست[23]. ایشان قدرت بسیج اجتماعی نشئت گرفته در فضای اسلامی و ایمانی که با رژیم حاکم پهلوی مقابله کرد معطوف به خود، به عنوان رهبر، و یا حتی توده‌های مردمی نمی دانستند بلکه عوامل الهی را در آن دخیل می داشتند[24]. ایشان صراحتا حضور مردمی را معطوف به دعوت خدا می دانستند[25].

وحدت و بنیان مرصوص

رسوخ ادبیات اسلامی در لسان و عمل رهبران سیاسی مانند امام خمینی (ره) بدیهی است. از این میان ایشان با تاکید بسیار زیاد بر اصل وحدت، این اصل را یکی از مهمترین معیارهای محیا شدن امّت اسلامی برای ایجاد هرگونه فعالیتی می دانست. ایشان رمز اثردهی کنش های جمعی را در دو عامل جست و جو می کنند. نخست الهی و اسلامی بودن و دوم ، اتحاد آنان با یکدیگر. این دو عامل باعث خواهد شد علاوه بر مخازن طبیعی، قدرتمعنوى نیز در پشتیبانی کنش جمعی موثر باشد. اجتماع قدرت مادّی و معنوی در کنار هم، سطح قدرت را به درجه بسیار اعلایی می رساند[26]. معاونت مسلمین با یکدیگر وظیفه مهمی است که به امر وحدت کمک می کند[27]. تفرقه مهمترین متضاد اتحاد و نشانه عدم اصالت یک حرکت مردمی است؛ زیرا عدم وحدت نشانگر اختلاف در عقیده است[28]. امام خمینی (ره) ریشه انفعال در کنش مسلمانان و حکومت های اسلامی را تفرقه می دانند[29]. تفرقه در اجتماع و اتحاد مسلمین خدشه وارد کرده و راه امداد قدرت معنوی را مسدود می کند. اختلاف های ناشی از گسست های اجتماعی، مانند گسست های قومی، نژادی و مذهبی، عمده ترین عوامل تفرقه هستند[30]. کثرت‌گرایی‌های بی دلیل که از اتحاد جلوگیری کند به هیچ عنوان در اندیشه امام خمینی (ره) دخول ندارد. به نظر می‌رسد در اندیشه ایشان هیچ فصل ممیزی بین توده هایی مردمی وجود ندارد. «ما»ی اسلامی به عنوان کلان‌ترین تعبیر در نظر امام خمینی(ره) فصل ممیز هویتی از دیگران است. به بیان دیگر توده‌های اسلامی و غیر اسلامی موضوعیت دارند و هر گروه قومی، نژادی و زبانی دیگری از حیض انتفاع خارج است. «ما»ی اسلامی در بر گیرنده همه طبقات، و همه اقشار در جامعه[31] است. همچنین باید توجه داشت دامنه این «ما» نه در مرزهای ایران، بلکه به تمامی سرحدات اسلامی کشیده می شود[32].  وجوه مختلف وحدت ازدیدگاه امام خمینی(ره)، وحدت مسلمین، شیعه و سنی، ملّی، روحانیون، حوزه و دانشگاه، روحانیون و دیگر اقشار، نیروهای مسلح، نیروهای مسلح با مردم، وحدت دولت و مردم، وحدت دولت و مجلس و وحدت دانشجویان است[33].

تعبیر دقیق تر از وحدت به عنوان عامل اصلیب سیج مردمی در عبارت «وحدت(توحید) کلمه» قابل بررسی است. امام خمینی (ره) در تبیین وحدت کلمه آن را نوعی همبستگی همراه با تالیف قلوب اقشاری و توده‌ای می دانند که موهبت الهی است. این اتحاد و همبستگی از اشتراک در کلمه توحید بوجود آمده است[34]. امام خمینی(ره) اثرات وحدت کلمه را آثاری مانند عدم استعمار کشورهای اسلامی، عدم تعرضات مرزی، عدم سوءاستفاده از منابع ارضی، خلاصی از حکومت‌های خودکامه و غیره می‌دانند[35]. حتی ایشان در عباراتی رمز پیروزی را وحدت کلمه می دانند[36]. ایشان در تعبیری لطیف تر وحدت کلمه را موهبت الهی می دانند که یکی از منابع قدرت است، این منبع قدرت در یک رابطه دوری در اثر توجه به اسلام بوجود آمده و همچنین مُمِدّ مسلمانان و دینشان است[37].

لازم به ذکر است که امام خمینی (ره) علما و روحانیون را محور اصلی وحدت کلمه می دانند[38].

کثرت گرایی در مشارکت مردمی به وفور در اندیشه و عمل امام خمینی(ره) به چشم می‌خورد. ایشان برگرفته از اصل وحدت و یکپارچگی و تعاون اسلامی به اصلی توجه می کنند که بهترین وصف برای آن «بنیان مرصوص است»[39]. منظور از بنیان مرصوص صف واحد یا به تعبیری ید واحد است[40] که برای انجام کار مشخص محیا شده‌اند. در این مکانیزم همه اقشار گرایی[41]که به سمت یک هدف متعالی معطوف هستند، اتفاق می‌افتد. امام خمینی(ره) در موارد مختلفی به انحرافات مختلف از استراتژی همه اقشارگرایی از جمله انحرافات ملی گرایی های مفرط، انتقاد می کند[42]. به بیانی کامل تر استراتژی همه اقشار گرایی بعد از توجه به اهداف متعالی، جماعتی[43] را خواهد ساخت که به آن بنیان مرصوص خواهند گفت.

جهاد

در مذهب اسلام، جهاد فی سبیل الله بارزترین نمونه مشارکت و بسیج همگانی برای تحقق یک هدف است. یک نوع بسیج اجتماعی متناسب با قواعد اسلامی که در شرایطی معین بر همگان واجب می شود. امام خمینی (ره) برای بسیج اقشار و توده‌های اجتماعی بسیار از این پتانسیل اسلامی بهره می برد. دامنه جهاد به مرزهای کشور ایران منتهی نشده و تمام سرحدات اسلامی را در بر می گیرد.

عمده‌ترین مسئله مورد اهمیت برای امام خمینی(ره) در زمان حیاط ایشان، توجه به مسئله فلسطین بود. ایشان همه مسلمانان جهان و حکومت‌های آنان را به جهاد در قبال مسئله فلسطین دعوت نموده اند[44] ایشان همچنین از پتانسیل جهاد برای انهدام رژیم پهلوی[45]، بازسازی کشور[46]، دفع حملات کشور عراق[47]و رفع محرومیت[48]. بهره جستند. سخنان ایشان در مصاحبه با راديو- تلويزيونلوكزامبورگ نمونه استفاده ایشان از این پتانسیل است.

«اگرهمانطور كه ملت خواستار است شاه و دودمانش بروند وحاميان خارجى او دست از حمايتش بردارند مشكل ساده تر خواهدشد، در غير اين صورت امكان قيام مسلحانه ملى وجود دارد»[49].

باید توجه داشت در چهارچوب مفهومی ایشان، بین جهاد و دفاع تفاوت وجود دارد. دفاع از جهاد عام تر است و ضرورت بسیج اجتماعی بواسطه آن اولی‌تر است[50].

آگاهی بخشی

در شکل گیری یک کنش جمعی برای توسعه کنش به افراد و اقشار بیشتر، لازم است تا مکانیزم هایی عملی گردد. مکانیزم هایی از قبیل کنش دوری[51] ، شایعه[52] ، غلبه روح جمعی[53] ، فشار[54] ، دستکاری ذهنی[55] و غیره از جمله این موارد‌اند که اندیشمندان غیر‌مسلمان به آن تاکید داشته‌اند. مهمترین مکانیزم توسعه(تعامل) گستره حرکات مردمی در نگاه امام خمینی(ره) در مفهوم آگاهی بخشی تبلور میابد.در امر آگاهی بخشی همه اقشار و طیف های مختلف مردمی دخیل هستند و این امر در افراد خاصی انحصار ندارد. ایشان در شکل دادن به بسیج اجتماعی از مکانیزم آگاهی بخشی بهره می‌بردند[56]. به عنوان مثال در سرنگونی رژیم پهلوی به خاطر آگاهی مردم از ناکارآمدی و خیانت های آن رژیم به نحوی که نیروی مسلح نیز با مردم همراه شوند، از این مکانیزم بهره بردند[57]. در دوران جنگ تحمیلی و بازسازی‌های بعد از آن و در مقابله با استکبار جهانی[58]و بیداری اسلامی[59]از مکانیزم آگاهی بخشی استفاده می شد. ایشان همچنین در ارتباط مستقیم و شفاف با اقشار مردمی از جمله جوانان پیوسته به روشنگری می پرداختند[60].اهمیت اگاهی بخشی به اندازه ای است که امام خمینی (ره) روند و سرعت سازماندهی و بسیج اجتماعی را معطوف و وابسته به این متغییر می دانند[61].

لازم به ذکر است امام در ذیل اصل نهی از منکر و امر معروف نیز عنصر آگاهی بخشی را وارد می کردند[62].

 پي‌نوشت‌ها:

[1] - structure

[2]- functional interdependence

[3]- monopolize

[4]- power division

[5]- anomie

[6]- Identity Crisis

[7]- organization and mobilization

[8]- اولین كسی كه نقش و جایگاه ممتاز بانوان را درك كرد و زمینه ساز نقش آفرینی برجسته زنان در عرصه های مختلف شد، امام بزرگوار بود، همچنانكه آن امام، اولین كسی بود كه جایگاه مردم و تأثیر حضور آنان را درك كرد (14، دیماه ، 1390، Khamenei.ir).

[9]- استفاده از این تعبیر با تصامح صورت گرفته است که در غیر این صورت اتقان تبیین های قرآنی مبرهن است.

[10]- صحیفه امام،ج‏8 ، صفحه 269

[11]-  national interest

[12]- صحیفه امام،ج‏6،صفحه 175

[13]- صحیفه امام،ج‏6، صفحه 360

[14]- صحیفه امام،ج ‏6،صفحه 360

[15]- صحیفه امام،ج‏8،صفحه 269

[16]- صحیفه امام،ج‏7،صفحه 460

[17]- صحیفه امام،ج‏12، صفحه141 و ج‏14، صفحه 493 وج‏16، صفحه162 و غیره

[18] - صحیفه امام،ج‏8 ، صفحه 267

[19]- صحیفه امام،ج‏14، صفحه 493

[20]- صحیفه امام،ج ‏7، صفحه44

[21]- صحیفه امام،ج ‏5، صفحه509

[22]- صحیفه امام،ج ‏5، صفحه511

[23]- صحیفه امام،ج ‏6، صفحه360

[24]- صحیفه امام،ج ‏7، صفحه397

[25]- صحیفه امام،ج 13،  صفحه 26

[26]- صحیفه امام،ج ‏7، صفحه187

[27]- صحیفه امام،ج ‏7، صفحه187

[28]- صحیفه امام،ج ‏5، صفحه511

[29]- صحیفه امام،ج ‏10، صفحه160

[30]- صحیفه امام،ج ‏7، صفحه 186

[31]- همه اقشارگرایی امام خمینی (ره) تا حدودی با الگوهای پلورالیستی که به تکثر منابع قدرت اهمیت می دهندو دمکراسی های حداکثری (بشیریه،1388: 65)، قابل توجیه است.

[32]  -صحیفه امام،ج ‏3،صفحه 4 و ج ‏2، صفحه 32

[33]- معاونت پژوهشی موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره) (1376)، وحدت از دیدگاه امام خمینی(س)، تهران: موسسه چاپ و نشر عروج، صفحه157

[34]- صحیفه امام،ج ‏2، صفحه32

[35]- صحیفه امام،ج ‏2، صفحه32

[36]- صحیفه امام،ج 6، صفحه 48

[37]- صحیفه امام،ج ‏7، صفحه399

[38]- صحیفه امام،ج ‏18، صفحه345

[39]- صحیفه امام،ج 6، صفحه 240

[40]- صحیفه امام،ج 12، صفحه 406

[41]- صحیفه امام،ج 6، صفحه 174

[42]- صحیفه امام،ج 13، صفحه 87

[43] -جمعی که دارای رهبر و امام است را جماعت گویید.

[44]- صحیفه امام،ج ‏3، صفحه1 و ج ‏2، صفحه199

[45]- صحیفه امام،ج ‏6، صفحه121

[46]- صحیفه امام،ج ‏8، صفحه179 و ج ‏8، صفحه182 و ج ‏11، صفحه333

[47]- صحیفه امام،ج ‏13، صفحه271

[48]- صحیفه امام،ج 6، صفحه518

[49]- صحیفه امام،ج ‏4، صفحه263

[50]- صحیفه امام،ج 12، صفحه239

[51]- بلومر(herbertblumer) از نظریه پردازی های کلان و انتزاعی گریزان بود و بر داده‌های دست اول از حیات اجتماعی و بازگشت مستمر بر شواهد تأکید می ورزید.بلومر واضع اصطلاح کنش متقابل نمادین (symbolic interactionism) است. مفهوم این اصطلاح بدین شرح است که احساس افراد از طریق رفتارشان(کنش هایشان) به دیگران انتقال می‌یابد و محرک واکنش‌های دیگر به صورت سلسله وار است. این واقعه را واکنش دوری (circular (reactionمی‌نامد (مشیرزاده، حمیرا (1381)، درآمدی بر جنبش های اجتماعی، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، ص71).

[52] - از نگاه ترنر و کیلیان (turner&killian) شایعه به مانند واکنش متقابل نمادین که بلومر به آن تأکید داشت،به عنوان کانال ارتباطی بین افراد مطرح است. زیرا به دلایلی از جمله ، بی اعتمادی، کانال های رسمی ارتباط گیری به کانالهای غیر رسمی شیفت می شوند. یا اینکه اطلاعات رسیده از کانالهای رسمی به گونه‌ای دیگر تفسیر می شوند.وضعیت بعد بحران افرادی که با یکدیگر بیگانه‌اند و تنها وجه اشتراک آنها، توجه آن‌ها به وضعیت جدید است به وسیله شایعه وارد تعامل با یکدیگر می شوند (مشیرزاده، حمیرا (1381)، درآمدی بر جنبش های اجتماعی، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، صفحه 102).

[53]- در نگاه لوبون (gastavelebon) افرادر در داخل گروهها عمل‌کردی ناخودآگاه دارند که ناشی از هیجان جمعی است که عمدتا درصد پایینی از عقلانیت را داراست.هیجان ناشی از احاطه گروه بر فرد ،می تواند در فعالیت های خشنی مانند تخریب و انهدام تجلی یابد افراد در داخل گروه‌ها تاثیرپذیری خود را از قوانین و نهادهای فرهنگی از دست می دهند. در‌واقع هیجان جمعی یک روح مشترک (espritdecorps) دیوانه و بی قید و شرط است که رفتار افرادرداخل گروه را جهت می دهد (مشیرزاده، حمیرا (1381)، درآمدی بر جنبش های اجتماعی، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، صفحه 35).

[54]- جو فریمن (freeman) چهارچوب اصلی نظریه خود وجود وضعیت فشار (strain) برای بروز یک کنش اجتماعی لازم می داند. گر(gurr) نیز به مفهوم فشار روی می‌آورد و ارتباط فرد و گروه را از این مجاری ممکن می بیند (مشیرزاده، حمیرا (1381)، درآمدی بر جنبش های اجتماعی، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی،صفحه147 و 129).

[55]- به عقیده کولینز(collins) می‌توان از طریق دستکاری(manipulation) و تحریک، یعنی عوامل اجتماعی، احساسات را به دیگران سرایت داد. ما می‌توانیم این قبیل همبستگی ها را در مراسمات مذهبی(solidarity ritual) مشاهده کنیم. یک همبستگی بسیار قوی که تمایل انسان‌ها برای مشارکت در احساس دیگران راتشدید می کند. بدین نحو که هر چه تعداد افراد بیشتر باشد ، احساس بیشتر تشدید و تحریک می شود (رفیع پور،فرامرز(1384)،توسعه و تضاد، چاپ ششم، تهران: شرکت سهامی انتشار، صفحه61).

[56]- صحیفه امام،ج 3، صفحه436

[57]- صحیفه امام، ج 3، صفحه 441

[58]- صحیفه امام، ج 3، صفحه 443

[59]- صحیفه امام، ج 16، صفحه510

[60]- صحیفه امام، ج 15، صفحه 95

[61]- صحیفه امام ج 5، صفحه482

[62]- صحیفه امام ج 7، صفحه 186