صداهای ماندنی و بی‌مانند

اشاره:

روزهای دفاع مقدّس، همه چیز رنگ و بوی دیگری داشت. از جمله آن‌ها ساز و نواهایی بود که دل‌ها را هوایی می‌کرد. اعجاز حنجره‌ها بود یا سوز نواها فرقی نمی‌کرد؛ حاصلش بی‌پروایی بود و رفتن تا خط مقدم. حنجره طلایی‌هایی مانند صادق آهنگران، غلام کویتی‌پور و... نقشی مهم در تشجیع جوانان برای حضور در جبهه‌ها داشتند.

پس از پیروزی شکوهمند ایران و با آغاز جنگ تحمیلی، موسیقی‌های دوره دفاع مقدس، توسط آهنگسازان بنامی همچون لطفی، علیزاده، ناظری، روشن‌روان و مجید انتظامی به تناسب شرایط اجتماعی آن دوران ساخته شد. کم‌کم آثار پاپ با ترانه‌های مردمی راهشان را در دل مردم باز کردند تا آن‌جا که این آثار و سرودها از شبکه‌های مختلف تلویزیونی پخش شد، اما در کنار موسیقی مردمی، موسیقی محلی نیز به دلیل الهام گرفتن از گویش‌ها و زبان‌های نقاط مختلف ایران، تأثیر بسزایی را در دوران دفاع مقدس بر جای گذاشت؛ چرا که به گفته برخی از صاحب‌نظران، این موسیقی‌ها، احساسات مردم سراسر جهان را بازگو می‌کرد و ارتباط عمیقی میان مردم برقرار می‌ساخت. در این بین صادق آهنگران و غلام کویتی‌پور، بنیانگذاران نغمه‌های حماسی و نوحه‌خوانی در جبهه به شمار می‌رفتند.

در حقیقت پس از گذشت شش ماه از جنگ تحمیلی، «به منظور تقویت روحیه رزمندگان، نوعی موسیقی در جبهه‌ها شکل گرفت که ابتدا با فرم نوحه‌خوانی ارائه شد، اما کم‌کم حالتی حماسی پیدا کرد. صادق آهنگران اولین کسی بود که به اجرای چنین طرحی پرداخت. او با نوحه «ای شهیدان به خون غلتان خوزستان درود» پایه نوعی موسیقی و نوحه را بنا نهاد. این اثر و دیگر آثار او، آرامش خاصی را به شنوندگان می‌بخشید. صادق آهنگران در تمام طول جنگ با «ای لشکر صاحب زمان» و «با نوای کاروان» که براساس سروده‌های یک شاعر دزفولی شکل گرفت‌، نوعی موسیقی جنگی را خلق کرد.

«خوزستان»، «ای برادر که در سنگری تو»، «ای خواهران، ای مادران»، «هویزه»، «سبکبالان خرامیدند و رفتند»، «ای لشکر صاحب زمان»، «سوی دیار عاشقان»، «کربلای جبهه‌ها یادش بخیر»، «ذوق و شوق نینوا کرده دلم»، «کربلا منتظر ماست بیا تا برویم» و «بهر آزادی قدس از کربلا باید گذشت»؛ سروده‌های ماندگار صادق آهنگران به شمار می‌روند.

در برخی از آثار همچون «ای لشکر حسینی»، آهنگران با همراهی مخاطبان که دیگر فقط شنونده نبودند، به اجرا می‌پرداخت. همین، حالت حماسی سروده را بیشتر می‌کرد. رزمندگان مانند گروه کر، با آهنگران همراهی کردند. در برخی از آثار، سینه‌زنی هم رواج می‌یافت که هم سر ضرب نوحه را به قطعه می‌داد و هم به خاطر صدای تولید شده سونوریته (رنگ‌آمیزی و فضاسازی) خوبی ایجاد می‌کرد.»1 به فاصلة کمی و همزمان با اوج فعالیت‌های صادق آهنگران، غلام کویتی‌پور در این عرصه حاضر شد. کویتی‌پور با بهره‌گیری از نغمه‌های بوشهری، دل‌های مردم را مجذوب خویش ساخت.

«رو به سوی کعبه دل‌ها»، «عمه جان این‌جا کجاست»، «ممد نبودی ببینی»، «یاران چه غریبانه» از آلبوم‌ یک تا چهار، «کعبه دل‌ها» و «آرزومندان» نمونه‌های موفقی از اجرای غلام کویتی‌پور هستند. در این بین قطعه «ممد نبودی ببینی» بسیار موفق عمل کرد. این قطعه بعد از آزادسازی خرمشهر و به یاد شهید جهان‌آرا اجرا شد که تم آن بعدها در یکی دو اثر سمفونیک به کار گرفته شد و خود کویتی‌پور هم بعد از جنگ آن را با ارکستر سازهای زهی در آلبومی به نام «غریبانه» خواند.»2

«زمزمه: ممد نبودی ببینی شهر آزاد گشته / خون یارانت پر ثمر گشته / آه واویلا کو جهان‌آرا / امیدم گشته ناامید / بعد از هجر تو / یاران می‌آیند اندر پی تو ....»3

برخلاف برخی که اعتقاد دارند این قطعات و سروده‌ها به روزهای جنگ و حماسه محدود می‌شود، هستند کسانی‌ که معتقدند «چنین سرودها و تولیداتی تاریخ انقضا ندارند. گویی نظر این عده به رأی اکثریت نزدیک‌تر است؛ چرا که «در بخش‌های سنتی و ارکسترال جشنواره ملی موسیقی مقاومت، همین قطعه «غریبانه» کویتی‌پور توانست رتبه سوم را از آن خویش سازد.»4ددر همین جشنواره که در مرداد ماه 88 و برای اولین بار به میزبانی استان کرمانشاه برگزار شد، بارها و بارها از آهنگران و کویتی‌پور به عنوان صاحبان ماندگارترین آثار حماسی و آواهای دفاع مقدس، نام برده شد.»5

«حتی در مقوله مداحی و طبقه‌بندی آن توسط صاحب‌نظران به سه بخش: مداحی سنتی، مداحی انقلابی و مداحی پاپ؛ از صادق آهنگران و غلام‌ کویتی‌پور به عنوان طلیعه‌داران مداحی انقلابی یاد شده است. از نظر برخی رجال سیاسی و صاحب‌نظران (معاون سیاسی امنیتی استانداری کرمانشاه)، «در هشت سال دفاع مقدس، نوحه‌های آهنگران و کویتی‌پور به عنوان آواهایی که باعث تقویت روحیه رزمندگان می‌شد، بسیار پرطرفدار و حائز اهمیت بودند.» اما با وجود چنین دیدگاه‌ها و نظراتی، برخی جشنواره‌ها که حتی نام مقاومت و حماسه بر آن‌ها نهاده شده است، از حضور این بزرگان بی‌بهره است.»6

فرقی نمی‌کند که نام این جشنواره‌ها چه باشد، جشنواره‌ موسیقی مقاومت یا جشنواره موسیقی حماسی! مهم حاصل کاریست که از این جشنواره‌ها به دست می‌آید. برگشت دوباره حنجره‌های طلایی، بها دادن بیشتر به این هنرمندان ماندنی و حفظ آواها و آثاری که برای این مرز و بوم همواره ارزش محسوب می‌شوند، همه و همه می‌توانند یاد روزهای جنگ و حماسه را نسل به نسل زنده نگه دارند.

سوگند پایدار

منبع: فرهنگ پویا شماره