احکام و مسائل نوروز

به مناسبت ایام نوروز و آغاز دید و بازدید و مسافرت‌های نوروزی، برخی مسائل مورد نیاز در روزهای نوروزی را بیان می‌کنیم.

* پندگیری از قدرت خالق جهان

بهار فصل زنده شدن دوباره طبیعت است. پیامبر اکرم فرموده‌اند: «هنگام فصل بهار، زیاد به یاد قیامت باشید».

انسان عاقل سعی می‌کند همه لحظه‌های زندگی او رنگ خدایی داشته باشد. یاد مرگ، زنده شدن دوباره و حسابرسی از اعمال نقش موثری در کنترل نفس دارد. زنده شدن طبیعت در فصل بهار نشانی از حشر دوباره خلایق برای حسابرسی اعمال آنان است. خوب است از این قدرت نمایی خالق زیبایی‌ها پند بگیریم.

*خانه تکانی

تمیز نگه داشتن محیط زندگی از جمله امور مورد تاکید اسلام است. در برخی از احادیث وارد شده که باقی ماندن تارهای عنکبوت در خانه ممکن است به فقر اهل منزل بیانجامد.

باید دقت کرد که تمیز کاری منزل با اسراف در مصرف آب و مواد شوینده همراه نباشد. همچنین باید مواظبت کرد که مزاحمت‌های صوتی و شست و شوی بد موقع باعث آزار همسایگان نباشد.

*صله رحم و دید و بازدید

صله رحم از جمله مستحبات بسیار با ارزش و مورد تاکید است و چنانکه می‌دانیم قطع رحم از گناهان است.

قطع رحم آن است که انسان با خویشان نزدیک خود مثل والدین، پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها، خواهر و برادر، دایی‌ها، عموها، خاله ها و عمه های خود و یا فرزندان آنان قطع ارتباط کند. این عمل از لحاظ شرعی حرام است.

در نقطه مقابل صله رحم قرار دارد که به معنی ایجاد و یا تداوم ارتباط با خویشان است.

صله رحم مصادیق مختلفی دارد که بارزترین و بهترین آن‌ها دید و بازدید و ملاقات با خویشان است.

البته اگر به هر علت امکان دید و بازدید فراهم نیست – مثلاً به علت مسافت زیاد و مانند آن – می‌توان با ارتباط تلفنی و دیگر وسایل ارتباطی از حال خویشان جویا شد و این ارتباط تلفنی هم از مصادیق صله رحم است.

پیامک: هر چند گاهی اوقات می‌توان صله رحم را با پیامک انجام داد، اما بهتر است فقط در صورت عدم امکان دیدار و یا صحبت تلفنی به سراغ ارسال پیامک برای صله ارحام برویم.

نکات قابل تأمل:

- هر چند صله رحم و دید و بازدید بسیار مستحب و مورد تایید است، اما متأسفانه به علت همراه شدن با برخی از امور دیگر نه تنها از ثواب آن کاسته می‌شود بلکه گاهی به جای ثواب، گناه هم نصیب فرد می‌شود.

برای همین منظور برخی از گناهان مورد ابتلا در دید و بازدیدها را ذکر می‌کنیم تا به آن‌ها دچار نشویم، ان‌ شاء الله:

الف: آرایش خانم‌ها در برابر نامحرمان؛

ب: عدم رعایت حجاب اسلامی و پوشیدن لباس تنگ و چسبان؛

ج: دست دادن (مصافحه) بین نامحرمان و امثال آن؛

د : غیبت و خبرچینی در هنگام دید و بازدید؛

ه : نگاه به نامحرم، شوخی محرّک با آنان و دیگر امور حرام.

- البته می‌توان با دیدار از خانواده‌های بی‌سرپرست و رسیدگی به یتیمان خانواده و همسایگان، ثواب دید و بازدید را دو چندان کرد.

- همچنین خوب است سعی کنیم اشخاصی را که را که باهم اختلاف دارند، به دوستی و صلح دعوت کنیم و زمینه آشتی میان طرفین را فراهم آوریم.

- هدیه دادن هم از کارهای مستحب است. معمول است که در ایام نوروز بزرگ‌ترهای خانواده با دادن هدیه (عیدی) موجبات خوشحالی کوچک‌ترها را فراهم می‌آورند. البته بهتر است در کنار هدایای نقدی از محصولات فرهنگی مثل جانمازی، کتاب‌های مفید و ... هم برای هدیه دادن استفاده شود.

- باید مراقب باشیم که اوقات نماز به خاطر دید و بازدید ضایع نشود و چه خوب است آغاز سال نو همراه با تصمیم برای ادای نماز در اول وقت باشد.

*مسافرت

مسافرت و گشت و گذار در طبیعت و شهرهای مختلف در این ایام معمول است. برای آنکه سفری خوب و خداپسندانه داشته باشیم باید به چند مورد توجه کنیم:

الف: روزه‌های واجب و مستحب در سفر حرام و باطل است، و نمی‌توان در هنگام مسافرت روزه گرفت.

ب: نماز مسافر هم شکسته است، یعنی باید نمازهای چهار رکعتی را دو رکعتی بجای آورد.

منظور از مسافر در این مسائل کسی است که مقدار مسیر رفت و برگشت او از انتهای شهر (وطن) تا محل مورد نظرشان بیش از حدود 45 کیلومتر باشد؛ بنابراین اگر رفت و برگشت در مسافت کمتر از 45 کیلومتری انجام شود، نماز تمام و روزه هم صحیح است.

برای مثال اگر از آخرین خانه‌های شهر خود 15 کیلومتر دور شوند و بازگشت آن‌ها هم 15 کیلومتر باشد، جمع رفت و بازگشت آنان 30 کیلومتر می‌شود که در این صورت مسافر محسوب نمی‌شوند و باید نماز را کامل بخوانند.

البته باید توجه داشت که نماز کسانی که شغل آن‌ها مثل رانندگان دائمی وسایل نقلیه نیست در طول مسیر حتماً شکسته است. بعد از رسیدن به محل مورد نظر و استقرار اگر قصد دارند در آن محل ده روز کامل بمانند، باید نماز را تمام بخوانند اما اگر قصد دارند کمتر از ده روز در یک محل بماند باید نماز را شکسته بخوانند.

ج: کسی که شغل او مسافرت است – مانند رانندگان دائمی وسایل نقلیه – باید در سفر های شغلی نماز را تمام بخوانند، اما اگر برای تفریح و دیدار با آشنایان سفر کنند مثل دیگران باید نماز را شکسته بخوانند مگر آنکه قصد کنند در یک مکان ده روز بمانند.

د: اگر غسلی بر عهده مسافر باشد و دسترسی به حمام یا محل مناسب برای غسل تا آخر وقت ممکن نباشد، باید با تیمم نماز بخواند.

ه: اگر کسی به هر علت (مثل در دسترس نبودن آب یا مریضی) نتواند تا آخر وقت وضو بگیرد باید تیمم بدل از وضو انجام دهد و نماز را با تیمم بخواند.

و: توقف در مساجد برای شخص جُنُب و حائض حرام است، پس این اشخاص باید دقت کنند که در هیچ مسجدی توقف نکنند، حتی اگر برای دیدن آثار باستانی و مساجد قدیمی باشد. البته اگر مسجدی دو درب داشته باشد و از یکی وارد شوند و بدون توقف از دیگری خارج شوند، اشکال ندارد.

ز: اگر کسی بخواهد کنار جاده ها نماز بخواند و به هیچ وجه نتواند سمت قبله را تشخیص دهد باید به چهار طرف نماز بخواند. البته اگر مطمئن است که مثلاً قبله در یکی از دو یا سه طرف است، لازم نیست به چهار سو نماز بخواند بلکه به همان دو یا سه جهت نماز بخواند.

به همین علت خوب است قبله نما همراه مسافران باشد تا برای یافتن قبله دچار مشکل نباشند.

ح: کمک کردن به کسانی که به علت خرابی وسیله نقلیه یا اتمام سوخت آن، در راه مانده‌اند بسیار مطلوب است، حتی اگر بیم آن باشد که از باقی ماندن در کنار جاده آسیبی به آنان برسد، واجب است به کمک این افراد بشتابیم.

ط : تهیه سوغاتی از نظر شرعی مستحب است، البته نباید با خرید سوغاتی‌های غیر معمول چه از لحاظ کمی و چه کیفی، به رسوم و عادات غیر صحیح دامن زده شود.

ی: خوش‌رفتاری در همه حال لازم و پسندیده است ولی هنگام سفر بیشتر باید به خوش اخلاق بودن توجه داشته باشیم تا خاطره ای خوش از سفر برای اطرافیانمان باقی بماند.

ک: چنانکه در احادیث ذکر شده، مؤمن باید زرنگ باشد و از لحظه های زندگی خود به نفع آخرت سود ببرد. برای این منظور می‌توان مسافرت را به نیّت آمادگی بیشتر و بهتر برای عبادت و خدمت خلق خدا انجام دهیم، تا علاوه از تفریح مادی به ثواب معنوی هم رسیده باشیم و از این چند روز برای آخرت هم نفعی ذخیره کرده باشیم.

*محیط زیست

محیط زیست سالم از نعمت‌های بزرگ خداست که نه تنها برای استفاده ما بلکه برای بهره برداری نسل‌های آینده آفریده شده است. استفاده از جنگل‌ها، رودخانه ها و ... بدون تخریب و کثیف کردن آن‌ها اشکالی ندارد، اما آسیب رساندن به طبیعت در واقع ضایع کردن حق دیگران و موجب ضمان (مشغول ذمه شدن) است.

*رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی

به فتوای امام راحل (قدس الله نفسه) و مقام معظم رهبری و همچنین بسیاری از مراجع تقلید (حفظهم الله) رعایت قوانین حکومت اسلامی و از جمله قوانین راهنمایی و رانندگی لازم و ضروری است. هر چند عقل سلیم هم به رعایت قوانین حکم می‌کند. پس باید با رعایت آیین رانندگی مطلوب، باعث وارد آمدن ضررهای غیر قابل جبران به خود و دیگران نباشیم.

نویسنده: حجت‌الاسلام مرتضی کیوانی