9 دی؛ بازخوانی یک منبع سرمایه ی اجتماعی

1. فرهنگ و هویت ایرانی از مؤلفه و مفاهیم مختلف و متفاوتی تشکیل شده است. بخشی از این مفاهیم دارای زمینه ها و بسترهای مذهبی و برخی دیگر دارای بسترهای ملی و قومی می باشند. هم افزایی هر یک از مفاهیم با یکدیگر در شکل گیری هویت ایرانی معنا پیدا می کند. مفاهیم و مؤلفه هایی نظیر ایرانیت، اسلام، تشیع، عاشورا و ... که هر یک با داشتن سهمی، هویت یک ایرانی را تشکیل می دهند.

2. فردی که خود را به نحوی در ارتباط با جامعه ی ایران می داند و رابطه ی خود را با این دسته از مفاهیم حفظ نموده؛ تلاش دارد از این منابع برای ابعاد هویتی خود استفاده نماید. حال این ارتباط شدت و ضعف داشته و ممکن است گرایش به دسته ای از مفاهیم ملی یا مذهبی بیشتر باشد.

3. این مفاهیم و مؤلفه های هویتی را می توان به بخش های هویتی مذهبی و هویتی ملی تقسیم نمود. به عبارت صریح تر مؤلفه هایی که ناشی از بعد ایرانیت یک ایرانی بوده و مؤلفه هایی که هویت اسلامی او را تقویت می کنند. به دور از هر گونه ارزش گذاری و داوری در مورد هر یک از این مفاهیم هویتی؛ تنها از دریچه جامعه شناسی سیاسی هر یک از این مؤلفه ها به عنوان یک منبع و سرمایه ی اجتماعی در شکاف ها و تحولات یک جامعه نقش داشته و می توان از این منابع برای مدیریت یک جامعه استفاده نمود.

4. و همچنین در هر جامعه ای یک حکومت استوار است که مجرای آمریت آن حکومت از مسیر ارزش ها، فرهنگ ها و هنجارهای آن جامعه میسر است. بسیاری از این مفاهیم و ارزش ها در پس زمینه ی ذهنی یک جامعه وجود داشته و نقش تعیین کننده ای دارند. به عبارت دیگر مفاهیم و مؤلفه های هویتی به عنوان یک کمربند به دور یک جامعه عمل نموده و جامعه را از واگرایی نجات می دهند، مجرای حاکمیت جکومت می شوند و حتی جامعه را از درگیری های داخلی دور می کنند.

5. هرگاه بین حکومت و جامعه و یا بخش های مختلف یک جامعه واگرایی یا تحولی پیش بیاید نقش مفاهیم هویتی پر رنگ می شود. مفاهیم هویتی با داشتن بسترهای مختلف و متعدد با داشتن قدرت هم افزایی، اختلاف ها را از بین می برند در بسیاری از موارد وجود این بسترهای هویتی جامعه را از تلاطم باز می دارد. به این توان مفاهیم هویتی «ضریب ایدئولوژیک» گفته می شود.

6. مفاهیم و مؤلفه های هویتی که به عنوان ضریب ایدئولوژیک شناخته می شوند می توانند تولید کننده منبعی با نام «سرمایه ی اجتماعی» باشند. ضریب میزان دارایی و موجودی یک بازیگر را سرمایه می گویند. این سرمایه  می تواند انواع مختلف داشته باشد. متداول ترین نوع سرمایه همان سرمایه مالی است، اما سرمایه ی اجتماعی به ابعاد انسانی، آموزشی و مهارتی باز می گردد. به عبارت دیگر سرمایه ی اجتماعی به امکاناتی اطلاق   می شود که در جریان قدرت نقش تسهیل کننده یا تقویت کننده را بدون گشودن منبع جدیدی بر عهده دارند. جنس سرمایه ی اجتماعی نرم افزارهای بوده و مبتنی بر اعتماد و اطمینان است.

7. بیان این نکته مهم است که سرمایه ی اجتماعی خود منبع مستقیم قدرت نیست بلکه نقش تقویت کننده را بر عهده دارد و به صورت غیر مستقیم جزو منابع قدرت محسوب می شود. در حقیقت سرمایه ی اجتماعی مانند یک ذره بین عمل نموده و نقطه ی کانونی می آفریند. به بیان دیگر برای بازیابی قدرت منابع هویتی   می توان از سرمایه ی اجتماعی نام برد.

8. صاحبان سرمایه ی اجتماعی، جامعه، گروه های مختلف جامعه و حکومت ها هستند. تمامی ارتباطات و تعاملات بخش های مختلف یک جامعه و نیروهای اجتماعی شناور در جامعه در بستر همین مفاهیم هویتی و سرمایه ی اجتماعی بوده و حول این زمینه شکل می گیرد.

9. از این رو در هر جامعه و به خصوص جامعه ی ایران، بخشی از مفاهیم و مؤلفه های هویتی دارای ارزش ذاتی بوده و به عنوان یک منبع در حوادث و تحولات استفاده  می شوند. توجه به این بعد نیز می تواند امهم باشد که مفاهیم هویتی مذهبی ایران در بسیاری از حوادث دارای ارزش ذاتی بوده و می توانند در تحولات اجتماعی به عنوان یک کمربند ایمنی یا همان ضریب ائدولوزیک عمل کنند.

10. فرهنگ عاشورایی به عنوان یکی از مهمترین مؤلفه های هویتی و همچنین از منابع برجسته ی سرمایه ی اجتماعی در جامعه ی ایرانی محسوب می شود. قیام، اصلاح، محرم، عاشورا، شهادت، عدم ظلم پذیری، آزادی و آزادگی، گذشت و ایثار و بسیاری از مفاهیم دیگر که بعد از حادثه ی عاشورا وارد زنجیره و نظام ارزشی هویتی شیعی شده است هریک دارای عمق و اثر فراون در ابعاد فردی و اجتماعی می باشند. در طول تاریخ انقلاب ها و قیام های مختلف و متعددی از این حادثه ی عظیم الهام گرفته اند.

11. گذشته از جنبه های تحرک بخشی قیام عاشورا در برابر ظلم و انحراف؛ منظومه ی ارزشی که از بستر عاشورا شکل گرفته از سه بعد قابل توجه است. اول اینکه این مفاهیم دارای ارزش بوده و از سوی جامعه ی ایرانی به دیده ی احترام به آن نگریسته می شود. دوم آنکه این مفاهیم توان ارزش بخشی به سایر ارزش ها را داشته و به عنوان یک مرجع ارزش گذار تلقی می شوند. و سوم آنکه به عنوان محافظ سایر ارزش ها و   مؤلفه های هویتی در جامعه محسوب می شوند. از این رو هر گونه تهدید و یا هنجارشکنی و یا شکستن حدود این ارزش ها در ابعاد مختلف نتیجه و اثر دارد.

12. عاشورا و مجموعه ی ارزشی شکل گرفته حول آن، به عنوان یکی از منابع مهم و برجسته سرمایه ی اجتماعی در ضریب ایدئولوژیک و نظام هویتی جامعه ی ایرانی تلقی می شود که در تحولات مختلف جامعه با توجه به سه بعد بیان شده عمل نموده و اثرگذار هستند. جدای از الهام گیری نهضت امام خمینی (ره) از محرم و عا نظام ارزشی عاشورایی، تلاقی بسیاری از حوادث سرنوشت ساز انقلاب با ایام مرتبط با این نظام ارزشی درخور توجه و بررسی است.

13. در حوادث و تحولات بعد از انتخابات 1388، جامعه ی ایرانی در ابعاد مختلف دارای تلاطم و حرکت های شکننده شد. گروه ها و جریان های مختلف سیاسی در بسیاری از مسائل با یکدیگر دچار اختلاف شدند. واگرایی در بخش های مختلف جامعه رخ داد.

14. اثر بعد اول این نظام هویتی به عنوان یکی از منابع سرمایه ی اجتماعی در نگه داشتن جامعه از بسیاری از درگیری های وسیع نجات داد. مفهوم ولایت و تابعیت، که از زیرشاخه های منظومه ی هویتی عاشورا  می باشد در قدم اول به عنوان کمربند عمل نموده وباعث شد تا این واگرایی به خد غایت نرسد.

15. در قدم دوم مفاهیم هویتی عاشورایی نقش حمایتی از سایر مفایهم و ارزش ها را بر عهده داشته و تلاش داشتند تا سایر مؤلفه های سرمایه ی اجتماعی را تقویت کنند. تقویت مفاهیمی نظیر وحدت، اعتماد به امام، دوری از فتنه و بسیاری از گزاره های دیگر، از این منظومه ی هویتی سرچشمه گرفته شد.

16. در بعد سوم زمانی که خود این منظومه ی ارزشی و هویتی از سوی برخی از جریان ها مورد تعرض واقع شد، جامعه به طور کلی در مقابل این جریان قرار گرفته و با این تعرض و مرزشکنی مقابله نمود. به عبارت  دیگر توان این منبع سرمایه ی اجتماعی بود که در سه مرحله جامعه را نجات داد.

17. اما در مرحله ی سوم این علقه و ارتباط جامعه ی ایرانی با این منظومه ی هویتی بود که تلاش داشت تا از این سرمایه ی اجتماعی محافظت کند. از این رو با الهام گرفتن از خود این منظومه ی منعرفتی در سطح عظیمی به دفاع و حمایت از این هویت خود اقدام نمود.

18. در هر حرکت سیاسی ـ اجتماعی شعارها باید تحلیل شوند. تحلیل شعارهای حماسه ی 9 دی نشان می دهد که اشتباه استراتژیک جریان مخالف تعرض به منظومه ی هویتی بوده که هیچ کس حاضربه شکستن آن نبود. این اقدام باعث شد تا اختلاف ها و تفاوت های جزیی جای خود را به همگرایی برای حفظ این منظومه ی هویتی بدهد.

19. اشتباه رژیم پهلوی نیز در همین نقطه بود. تلاش برای حذف فرهنگ عاشورایی در زمان رضاخان و ممانعت از برگزاری مراسم محرم، به عنوان بازخوانی این منظومه ی هویتی در جامعه ی ایرانی، و همچنین اقدامات سرکوبگرایانه پهلوی دوم در ایام مقارن محرم باعث شد تا جریان انقلابی بتواند از این منظومه ی هویتی برای تقویت خود استفاده کند.

20. حماسه ی 9 دی یک حرکت اجتماعی عمیق و قوی برای محافظت از یک منظومه ی هویتی و سرمایه ی اجتماعی بود. تلاش برای حفظ مفاهیم و مؤلفه هایی که ثمره ی قرن ها زمینه ی هویتی بوده و با اعتقادات و زندگی جامعه ی ایرانی پیوند خورده اند.