ستایش بي اندازه،انسان رابه سركشي واميدارد

* اصول روابط اجتماعي رهبران

هرگز نیكوكار و بدكار در نظرت یكسان نباشند. زیرا نیكوكاري در نیكوكاري بي رغبت، و بدكاران در بدكاري تشویق مي گردند. پس هر كدام از آنان را بر اساس كردارشان پاداش ده.

بدان اي مالك! هیچ وسیله اي براي جلب اعتماد والي به رعیت بهتر از نیكوكاري به مردم و تخفیف مالیات و عدم اجبار مردم به كاري كه دوست ندارند، نمي باشد. پس در این راه آنقدر بكوش تا به وفاداري رعیت، خوشبین شوي كه این خوشبیني بار سنگین رنج آور مشكلات را از تو برمي دارد.

پس به آنان كه بیشتر احساس كردي، بیشتر خوشبین باش و به آنان كه بدرفتاري نمودي بدگمان تر باش و آداب پسندیده اي را كه بزرگان این امت به آن عمل كردند و ملت اسلام با آن پیوند خورده و رعیت با آن اصلاح شدند، بر هم مزن، و آدابي پدید نیاور كه به سنت هاي خوب گذشته زیان وارد كند كه پاداش براي آورنده سنت، و كیفر آن براي تو باشد كه آنها را درهم شكستي.

با دانشمندان، فراوان گفتگو كن و با حكیمان فراوان بحث كن كه مایه آباداني و اصلاح شهرها و برقراري نظم و قانوني است كه در گذشته نیز وجود داشت.

* شناخت اقشار گوناگون اجتماعي

اي مالك بدان! مردم از گروه هاي گوناگوني مي باشند كه اصلاح هر یك جز با دیگري امكان ندارد و هیچ یك از گروه ها از گروه دیگر بي نیاز نیست.

از آن قشرها، لشگریان خدا، و نویسندگان عمومي و خصوصي، قضات دادگستر، كارگزاران عدل و نظم اجتماعي، جزیه دهندگان، پرداخت كنندگان مالیات، تجار و بازرگانان، صاحبان صنعت و پیشه وران، و طبقه پایین جامعه از نیازمندان و مستمندان مي باشند كه خداوند براي هر یك سهمي مقرر داشته و مقدار واجب آن را در قرآن یا سنت پیامبر (ص) تعیین كرده كه پیماني از طرف خداست و نگهداري آن بر ما لازم است.

پس سپاهیان به فرمان خدا، پناهگاه استوار رعیت، و زینت و وقار زمامداران، شكوه دین، و راه هاي تحقق امنیت كشورند. امور مردم جز با سپاهیان استوار نگردد و پایداري سپاهیان جز به خراج و مالیات رعیت انجام نمي شود كه با آن براي جهاد با دشمن تقویت گردند و براي اصلاح امور خویش به آن تكیه كنند و نیازمندی هاي خود را برطرف سازند.

سپس سپاهیان و مردم، جز با گروه سوم نمي توانند پایدار باشند و آن، قضات و كارگزاران دولت و نویسندگان حكومت هستند كه قراردادها و معاملات را استوار مي كنند و آنچه به سود مسلمانان است را فراهم مي آورند و در كارهاي عمومي و خصوصي مورد اعتمادند.

گروه هاي یادشده بدون بازرگانان و صاحبان صنایع نمي توانند دوام بیاورند. زیرا آنان وسایل زندگي را فراهم مي آورند و در بازارها عرضه مي كنند و بسیاري از وسایل زندگي را با دست مي سازند كه از توان دیگران خارج است.

قشر دیگر، طبقه پایین از نیازمندان و مستمندان هستند كه باید به آنها بخشش و یاري كرد.

براي تمام اقشار گوناگون یادشده، در پیشگاه خدا گشایشي است و همه آنان به مقداري كه امورشان اصلاح شود بر زمامدار حقي مشخص دارند و زمامدار از انجام آنچه خدا بر او واجب كرده، نمي تواند موفق باشد جز آنكه تلاش فراوان نماید و از خدا یاري بطلبد و خود را براي انجام حق آماده سازد و در همه كارها، چه آسان یا دشوار، شكیبایي ورزد.