گذر از معبر تلکس

امروزنامه : اینترنت عرصه‌ای جدید را در فضای رسانه‌ای ایجاد کرده است. در نوشته پیشین برخی از مهمترین مزیت‌های سایبرژورنالیسم را برای مصرف‌کنندگان نهایی خبر (گروه مخاطبان) برشمردم؛ مزیت‌هایی که هم با نیازهای روز مخاطبان در عصر ارتباطات همخوانی دارد و هم در تأثیر و تأثری متقابل برخی ذائقه‌های خبری آنان را نیز تغییر داده است.

جهان سایبری بر گروه عرضه‌کنندگان و ناشران خبر نیز تأثیراتی شگرف گذاشته؛ به برخی‌ها سود رساند و به طیفی نیز زیان. در این مطلب، به برخی از این موارد اشاره می کنم.

جهان انحصاری

در کشوری مثل ایران تا سال‌های سال فقط یک خبرگزاری فعالیت می‌کرد؛ ایرنا (یا نام قدیمی‌اش پارس). این خبرگزاری که زیر نظر دولت است، نمایندگان خبری‌اش در اقصی نقاط ایران و جهان حضور داشته و برای پوشش سریع و بهتر رویدادها، تیم‌های خبری را به مناطق مختلف اعزام می‌کند. چنین امکانی با توجه به هزینه بالای مادی و لزوم ایجاد سازمانی عریض و طویل، تا مدت‌ها حتی برای رادیو و تلویزیون هم وجود نداشت، چه رسد به رسانه‌های مکتوب. نتیجه آنکه در عمل این رسانه‌ها به عامل منتشرکننده تولیدات خبری خبرگزاری‌ها تبدیل شده و در بهترین حالت در نوع پروراندن خبر یا اضافه کردن پیشینه و تحلیل، تمایزاتی میان خود با منبع اصلی و دیگر رسانه‌ها ایجاد می‌کردند.

اول راضی اما بعد ناراضی

آمدن اینترنت در گام اول به نفع خبرگزاری‌ها بود. چرا که بی‌واسطه و بدون عبور از فیلتر دیگر رسانه‌ها می‌توانستند با مخاطبان خود ارتباط برقرار کنند. همین عامل سبب شد که مثلاً در ایران چند خبرگزاری دیگر نیز به کلوپ خبرگزاری‌های بپیوندند. این، یک اتفاق خوب به ویژه برای رسانه‌های مکتوب هم به شمار می‌رفت؛ آنان را هم از محدودیت‌های تلکس رهایی می‌داد و هم با هزینه‌ای کمتر می توانستند منابع خبری بیشتری در اختیار بگیرند.

اما این آغاز داستان بود. چرا که با گسترش اینترنت دست در بازار خبررسانی به سرعت زیاد شد. دست‌هایی که با هزینه‌ای بسیار اندک هر یک در گوشه‌ای سایتی راه انداخته و در قامت یک خبرگزاری کوچک قد علم کردند. مهمتر آنکه این سایت‌ها به دلیل غیررسمی بودنشان رویدادهایی را پوشش می‌دادند که خبرگزاری‌های عمدتاً وابسته به حاکمیت سهواً یا عمداً برخی از آنها را جا انداخته و یا نوع نگاهشان به رویدادها خیلی رسمی و اتوکشیده بود. نتیجه آنکه خبرگزاری‌ها که زمانی با صرف هزینه‌های هنگفت تنها تولیدکنندگان حرفه‌ای خبر بودند تا حدود زیادی از چشم رسانه‌های مکتوب افتادند.

اما لذت این گروه نیز چندان دوام نیافت. چرا که با فراگیر شدن اینترنت و اتصال بخش عظیمی از مصرف‌کنندگان نهایی خبر به سایت‌ها و خبرگزاری‌ها انحصار روزنامه‌ها نیز در حوزه خبررسانی به مصرف‌کنندگان نهایی تا حدودی شکست و به دلیل مزیت‌های فراوانی که برخی‌شان در قسمت قبلی فهرست شد، اینترنت رقیبی سرسخت برای ژورنالیسم مکتوب تراشید.

یک زمین فراخ

دست اندر کاران یک رسانه مکتوب را باید به چهار گروه تقسیم کرد: سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران (بخش بازرگانی در همین گروه دیده شده است)، تحریریه و فنی. اقبال روزافزون سایبرژورنالیسم بر هر یک از این گروه‌ها تأثیری متفاوت داشته است.

نکته بسیار مهمتر اینکه برای سیاستگذاران، سایت‌ها در مقایسه با رسانه‌های مکتوب از لحاظ حقوقی بسیار ایمن‌تر هستند. حتی در وضعیت کنونی ایران که با تصویب و اجرایی شدن بخشی از قوانین مربوط به ساماندهی فضای مجازی، چتر نظارتی بر این رسانه‌ها وسیع‌تر شده، باز هم راه‌درروهای زیادی وجود دارد که ناشر یک مطلب بتواند از مسئولیت حقوقی ناشی از انتشار آن در فضای مجازی بگریزد. نتیجه انکه هزینه‌های ناشی از تندروی در گفتار و یا مثلاً شروع یک نزاع رسانه‌ای با رقیب، در دنیای مجازی بسیار کم‌هزینه است.

هم خوب، هم بد!

سرمایه‌گذاران یک رسانه از سه دسته فراتر نمی‌روند؛ یا به رسانه به عنوان یک فعالیت اقتصادی نگاه کرده و دل به فروش نسخه و جذب آگهی بسته‌اند، یا دولتی هستند و برای عمل به وظایف حاکمیتی در حوزه فرهنگ و اطلاع‌رسانی وارد عرصه مطبوعات شده‌اند، یا خاطرخواه و طرفدار (و شاید هم وامدار) یک تفکر و جریان سیاسی بوده و بدون چشمداشتی حتی به بازگشت سرمایه برای راه‌اندازی یک نشریه دست به کار شده‌اند. البته بدیهی است سرمایه‌گذارانی هم هستند که مخلوطی از خصوصیات هر سه گروه را دارا باشند.

رواج سایبرژورنالیسم برای سرمایه‌گذاران بخش خصوصی که هدفشان صرفاً سودآوری است چندان مفید نیست. هر چند هنوز هم بسیاری از آگهی‌دهندگان مایل به دیدن آگهی‌هایشان در نسخه‌های چاپی یک رسانه‌اند، اما در مقابل خیلی‌ها هم هستند که متوجه شده‌اند با کمک سایت‌های اینترنتی، آگهی‌هایشان را می‌توانند با هزینه‌ای بسیار کمتر به مخاطبانی بسیار بیشتر عرضه کنند. رسانه‌های مکتوب کم‌تیراژ (که عمدتاً متعلق به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی هستند) از این تغییر رویکرد آگهی‌ها بسیار زیان خواهند دید.