جهانِ بی کرانه سایبر ژورنالیسم

امروزنامه: در عصر اینترنت، که چیزی فراتر از دهکده جهانی است، موضوعات و مسائل مختلفی مطرح می‌شود که ناچاریم با آنها مواجه شویم و موضع مشخصی اتخاذ نماییم و در واقع تکلیف خود را بدانیم. گذشته از این، پدیده اینترنت که تقریباً نیم‌قرنی از عمر آن گذشته و در مقابل کثیری از پدیده‌های دوران‌ساز دیگر بسیار جوان است، تغییراتی در روش زندگی و فعالیت‌های روزمره و نوع و سبک مشاغل جامعه انسانی ایجاد کرده است. در برابر این تغییرات چه باید کرد؟ نخستین گام برای پاسخ به این پرسش مهم، باید تأثیرات دنیای مجازی بر فعالیت‌های انسانی را شناخت و ابعاد و حدود آن را درک نمود. در اینجا قصد این نیست که از منظری کلی به این موضوع پرداخته شود بلکه هدف آن است که در چهارچوب موضوع ژورنالیسم، تأثیر فضای مجازی بر شکل رایج و سنتی این فعالیت که از قضا شاید نزدیکترین ارتباط را با ماهیت اینترنت داشته باشد، بررسی کنیم. مجموعه مقالات سایبرژورنالیسم با هدف توسعه دیدگاه فعالان رسانه و مطبوعات نسبت به شغل خود در این عصر و امکانات و محدودیت‌های آن تهیه شده است.

در اینجا بحث بر سرِ مقایسه ژورنالیسم سایبری (E-journalism) و ژورنالیسم مکتوب (print journalism) است. مسئله‌ای که با همان بحثِ قدیمیِ تقابل سنت و مدرنیته گره خورده است؛ ‌اینکه به مددِ تکنولوژی، انسان ابزارهایی به‌روز در اختیار می‌گیرد تا بتواند نیازش را آسان‌تر، سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر برآورده کند.

ساحتِ خبردهی و خبررسانی نیز از این تقابلِ همیشگی مستثنی نیست. روزگاری تنها ابزار ارتباطی انسان نمادها، نشانه‌ها و ایما و اشاره بود. زبان که آمد، برقراری ارتباط و تبادل مفاهیم آسان‌تر شد. با اختراع کاغذ، دایره ارتباطی و انتقال مفاهیم از فرهنگ شفاهی و سینه‌به‌سینه فراتر رفته، جریان خبردهی و خبررسانی، تا حدودی بر حصارِ زمان و مکان چیره شد. مهم‌تر آنکه متکلم، اطمینان داشت سخنش در فرآیند انتقالِ مکتوب به دیگران، به‌عکس انتقالِ شفاهی، توسط راویان تحریف و دیگرگون نمی‌شود.

بعدها از همین کاغذ، نشریات متولد شدند. نشریاتی با دوره انتشار منظم، اعم از روزنامه، هفته‌نامه و غیره. کسب و کاری با نام ژورنالیسمِ مکتوب تعریف شد، آرام آرام نضج گرفت، رونق یافت و بازارِ فعالانش به ویژه در جهان غرب، عمدتا سکه شد. آن گونه که در تاریخ مطبوعات ثبت شده، نخستین روزنامه جهان در سال 1605 در استراسبورگ منتشر شده است. 173 سالی هم از انتشار نخستین روزنامه در ایران می‌گذرد.

اواسط قرن هجدهم بود که کشف امواج الکترومغناطیسی و مهم‌تر از آن توانمندی انسان در کنترل و مدیریت انتقال این امواج، زمینه را برای اختراع رادیو فراهم کرد. اوائل سال 1910 وقتی برای اولین بار صدای موسیقی و آواز اپرای متروپولتین نیویورک در سراسر آمریکای شمالی شنیده شد، بسیاری از فعالان عرصه روزنامه‌نگاری نگران شدند که دوره افولشان سررسیده است. اما حتی بعدها که تلویزیون هم آمد، بازارِ روزنامه‌نگاری مکتوب، آن گونه که انتظار می‌رفت، از سکه نیفتاد. بلکه در عین حال که هر روز بر تعداد و تنوع شبکه‌های رادیو و تلویزیونی افزوده می‌شد تیراژ نشریات نیز بالا می‌رفت، هر چند که همه در تفوق روزافزونِ ضریب نفوذ رادیو و تلویزیون بر رسانه‌های مکتوب اذعان داشتند.

لرز، زمانی بر بدنِ روزنامه‌نگارانِ مکتوب مستولی شد که اینترنت آمد. 52 سال، زمانی بسیار ناچیز است. اما در همین زمانِ هیچ، اینترنت از ابزاری برای وصل کردن 4 رایانه در دو ایالت آمریکا، به جهانی بدل شده که میلیاردها انسان امروزه در آن سِیر کرده و نیازهایشان از جمله خبردهی و خبرگیری را از آن طلب می‌کنند. این استقبال البته بی‌دلیل نیست. دنیای مجازی در مقایسه با عرصه مکتوب، برای طالبانِ خبر جذابیت‌ها و مزیت‌های منحصربه‌فردی دارد. از آن جمله:

1. کاهش زمان: باید رفت، لااقل سرِ خیابان، تا به دکه روزنامه فروشی رسید و یک روزنامه خرید. اما شما با همان لباس منزل و با صرفِ زمانی به اندازه یک کلیک با دنیای سایبری اخبار فاصله دارید.

2. کاهش هزینه: در بازار کنونی ایران، ارزان‌ترین روزنامه هم ماهی حداقل 5200 تومان برای شما آب می‌خورد. اگر خوره خبر و تحلیل باشید حتی سه چهار روزنامه هم کارتان را راه نمی‌اندازد. این، یعنی ماهی حداقل بیست هزار تومان. اما شما با نصفِ همین مبلغ یکی از پرسرعت‌ترین خطوط اینترنتِ موجود در ایران را به صورت 24 ساعته مشترک می‌شوید؛ صدها روزنامه و منبع اصیلِ خبری در دسترس شماست، که اگر از خواب و خوراک‌تان هم بزنید، هرگز فرصت مطالعه کسری از انبوهِ این منابع خبری را نخواهید داشت. بماند که با همین پول، انبوهی از نیازهای دیگرتان از خرید و فروش آنلاین گرفته تا اطلاعات عمومی، ارتباط سریع و مستقیم با دوستان و همکاران و... برای شما مهیاست.

3. سرعت: روزنامه‌ای که شما ساعت هشت صبح می‌خوانید، در بهترین حالت اخبارِ یازده ساعت قبل را پوشش داده است. اما فاصله زمانی شما از یک رویدادِ پوشش داده شده در جهان اینترنت کسری از ثانیه است.

4. جامعیت: یک روزنامه گیریم 16، 24 یا 32 صفحه بیشتر نیست. حتی اگر بخواهد، جا ندارد هر خبری را پوشش دهد، از جمله شاید خبری را شما دوست دارید دنبالش کنید. اما در جهان وب، تا دلتان بخواهد جا برای پوشش همه رویدادها هست.

5. پیشینه و مطالب مرتبط: یک روزنامه، بیشتر از یکی دو پاراگراف از پیشینه یک رویداد را نمی‌تواند ارائه کند. اما فضای وب، با ارائه انبوهی از مطالب مرتبط با یک خبر، زحمت شما را برای مراجعه به حافظه‌ شخصی‌تان کم می‌کند.

6. آزادی انتخاب و مقایسه: آنچه شما در یک روزنامه می‌خوانید، الزاماً تمام آن‌ چیزی نیست که روی داده است. شما رویداد را با عینکِ سیاست‌گذارانِ آن نشریه می‌بینید. اما در فضای وب، یک رویداد را می‌توان با عینک‌هایی بسیار متنوع‌تر مشاهده کرده، پس از مقایسه آنان، تصویری را که مطلوب‌ترتان است انتخاب کنید.

7. مشارکت در تولید: از زمانی که یک مطلب، اعم از خبر، تصویر یا تحلیلِ شخصی‌تان از یک رویداد را برای یک روزنامه می‌فرستید تا زمانِ انتشارش گاه ماه‌ها باید صبر کنید. بماند که اصولاً هیچ تضمینی برای پذیرش و مهم‌تر از آن کم و زیاد شدنِ مطلب شما وجود ندارد. اما در فضای وب، کسری از ثانیه فاصله است میان ارسال مطلب و انتشار آن. شما هم‌چنین به صورت آنلاین می‌توانید بازخوردهای انتشار دیدگاهِ خود را نزد دیگران حس کرده، مشاهده کنید. وب2، امکاناتی بسیار فراتر از این‌ها را هم به شما می‌دهد؛ فضایی تعاملی تا هم بنویسید، دیده شوید و هم بخوانید و ببینید.

8. فریب نمی‌خورید: همیشه این احتمال وجود دارد که کسی سهواً یا عمداً اطلاعاتی اشتباه به شما بدهد. اگر آن فرد مطمئن باشد که او تنها کانالِ ارتباطی شما و یا یکی از معدود کانال‌های خبرگیری شماست، نه برای رفع خطای سهوی‌اش تلاشی می‌کند و نه از لو رفتن غرضش در ارائه عمدی اطلاعات نادرست نگران می‌شود. اما در جهان وب، کانال‌های خبرگیری شما بسیار زیادند. پس رقابتی درمی‌گیرد میانِ این کانال‌ها برای جلب اعتمادِ شما از طریق ارائه درست‌تر و جامع‌تر اخبار. به عبارت دیگر احتمال گول خوردن مکرر شما از توسط یک منبع خبری بسیار کم می‌شود.

بر این مزیت‌ها فهرستی بلندبالا می‌توان افزود؛ فهرستی که به مدد آفرینش‌های هرروزه در دنیای وب، هر لحظه بر تعداد ردیف‌هایش افزوده می‌شود. در دنیای روزنامه‌نگاری مکتوب، کمترین تعداد از این قابلیت‌ها را می‌توان مشاهده کرد. مهم‌تر از آن اینکه جهانِ مکتوب، ذاتاً امکانِ آفرینش ایده‌های خلاقانه و البته منحصر به خود را نیز اگر نگوییم که اصلاً بسیار ناچیز دارد.

این فهرست، صرفاً مزیت‌های دنیای ای.ژورنالیسم برای مخاطبانِ خبر بود. وب در مقایسه با مکتوب، برای تولیدکنندگان حرفه‌ای خبر هم جذابیت‌های منحصربه‌فردی دارد که در نوشته‌های آتی برخی از آنها را مرور می‌کنیم. در نوشته‌های پس از آن نیز به رابطه روزنامه‌نگاری مکتوب و سایبری پرداخته و گلچینی از حدس‌هایی که درباره آینده هر دو مطرح است را بازخوانی خواهیم کرد.