ترکیه گرفتار تله آمریکایی و ارزیابی غلط داخلی

بولتن نيوز:‌ این روزها پیروزی حزب اسلامگرای ترکیه در انتخابات پارلمانی این کشور باعث شده تا اخبار تركيه و تحولات ناشي از اين پيروزي در صدر اولویت‌های تحليلي تحلیلگران ایرانی و بين‌المللي قرار بگيرد. در حالی که ترکیه سیاستی غیر سازنده در برابر ناآرامی‏های سوریه به عهده گرفته است، در ایران دوباره زمزمه ‏هایی شكل گرفته که چرخش آنکارا به شرق در عرصه‌ي سیاست خارجی، نه یک استراتژی ناشی از تغییرات نگرشی در سیاست خارجی بلکه نوعی «گردش تاکتیکی» حزب عدالت و توسعه در جهت کسب امتیاز از اروپا و امریکا است. چرخشی كه ممكن است به محض دریافت این امتیازات پایان یافته و ترکیه پس از آن دوباره مانند سابق، تنها بازوی ناتو در دنیای اسلام باشد.

هفته‏ های گذشته همزمان با مشغولیت حزب عدالت و توسعه در گیر ‏و ‏دار رقابت انتخاباتی‏ که به کسب حدود 50 درصد آراء مردم ترکیه منجر شد، این حزب امتحانی بزرگ را در سیاست خارجی‏اش پشت سر گذاشت که تحلیلگران در تهران نمره‌ي خوبی به آن نمی‏دهند.

نخست وزیر ترکیه اوایل هفته‌ي جاری و دو روز مانده به انتخابات ریاست پارلمانی این کشور در گفت‏ و گويی تلویزیونی، در اظهار نظري عجيب گفت: نظام دمشق به صورت انسانی با معترضان برخورد نمی‏کند و سرکوب مخالفان در سوریه قابل قبول نیست.

اردوغان افزود: 4 یا 5 روز پیش بود که با "بشار اسد" صحبت کردم، اما آنان از اهمیت مسئله می کاهند و متاسفانه به صورت انسانی با مسائل برخورد نمی کنند.

وی با اشاره به مطرح شدن پرونده سوریه در شورای امنیت، حوادث این کشور را وقایعی وحشتناک دانست و گفت: اگر این اقدامات رژیم اسد ادامه یابد، ترکیه دفاع از این کشور در مجامع بین المللی را سخت خواهد یافت.

سخان اردوغان اوج اظهارات ضد سوری بود که به صورت موجي خزنده در ترکیه شروع شد و ظاهرا در آستانه‌ي انتخابات به اوج رسید.

برخی همین عامل یعنی انتخابات ترکیه را دلیل مواضع انتقادی ترکیه علیه بشار اسد می‏دانند. چنانکه "محمد زهير‌ الغنوم" نماينده پارلمان سوريه، در گفت‌و‌گو با خبرنگار بين‌الملل خبرگزاري فارس با اشاره به تغيير رويكرد تركيه در قبال سوريه آن را به دليل برگزاري انتخابات پارلماني اين كشور دانست و پيش‌بيني كرد كه رويكرد آنكارا در قبال دمشق پس از انتخابات به روال گذشته باز گردد.

به گفته این نماینده سوری، تعداد زيادي از ساكنان مناطق مرزي سوريه و تركيه با يكديگر فاميل يا دوست و آشنا هستند. و  "رجب طيب اردوغان " براي جلب آراء آنها اين تغيير را در سياست‌هاي تركيه در قبال سوريه به وجود آورد است.

وي همچنین «باج دهی» به برخي كشورهاي اروپايي را دومين عامل تغيير سياست تركيه در قبال دمشق خواند و سرانجام نتیجه گرفت که وقتي كه نتايج انتخابات پارلماني به سود حزب عدالت و توسعه اعلام شود، تركيه در سياست‌هاي خود در قبال دمشق بازنگري خواهد كرد و همان سياست همگرايي قبلي را در پيش خواهد گرفت.

اما تفسیر دیگری كه از ماجرا وجود دارد نشان می‏دهد كه بازگشت ترکیه به روابط قبلی خود با سوریه، امیدی است که از ناباوری به تغییر موضع یکباره آنکارا نسبت به دمشق به وجود آمده است.

«هادي محمدي» كارشناس مسائل خاورميانه از زوایه‏ای کلان‌تر به مواضع تركيه در تحولات سوريه می نگرد. وی با بیان اینکه تركيه از زمان آغاز خيزش‌هاي مردمي در منطقه مترصد اين بوده است كه نقشي پيشتاز را در منطقه ايفا كند، افزود: دولت تركيه تلاش كرده است كه خود را در همكاري و هم‌پيماني جديد با آمريكا مطرح بكند و از تنگناها و محدوديت‌هايي كه آمريكا در تحولات منطقه با آن روبه‌روست، استفاده بيشتري ببرد.

اين كارشناس مسائل سياسي با اشاره به اينكه آنكارا در ظاهر تلاش كرده خود را حامي سوريه نشان دهد، گفت: تركيه در اين ميان خود را به مسيري خطرناك سوق داده است. آنكار در موضعگيري‌هايي نوساني تلاش كرده است خود را كنار سوريه نشان بدهد ولي عملا مجري سياست‌هاي خطرناك آمريكا و اسرائيل عليه سوريه شده است.

وي با اشاره به درگيري‌ها در منطقه "ادلب " در نقطه مرزي سوريه و تركيه اعلام كرد كه اين اتفاق نشان داد كه تركيه اجازه داده است كه افراد مسلح زيادي به راحتي وارد خاك سوريه شوند و ايجاد ناامني كنند كه البته اين خود بخشي از پروژه‌اي بزرگتر است كه در كنار اعزام عناصر مسلح به درون سوريه خود را در كنار وارد كردن سلاح و ناامني در مرز اردن و لبنان با سوريه خود را نشان داده است به طوري كه شرايط را به سوي درگيري ارتش سوريه با نيروهاي مسلح سوق داده است.

اين كارشناس مسائل منطقه افزود: آنچه اكنون در خصوص تركيه مطرح است، اين است كه دولت اسلام‌گرايي تركيه حاضر شده است در مقابل حمايت‌هاي مختلفي كه مي‌تواند كسب كند يا با كمك دولت آمريكا مي‌تواند امتيازاتي كسب كند كه جايگاه منطقه‌اي اين كشور را ارتقاء بدهد و بتواند تضمين‌هايي را براي موفقيت مجدد خود به دست بياورد. بخشي از همراهي با آمريكا در انتخابات كنوني تركيه آشكار است. تركيه وارد معامله‌اي زشت با طرف‌هاي غربي، آمريكايي و اسرائيلي شده است تا موفقيت‌هايي سياسي داخلي را به دست بياورد.

وي افزود: دولت تركيه از مدتي قبل فضاي سياسي را با سوريه آماده كرد و از مدتي پيش اعلام كرد كه حاضر است پناهندگان سوري را در خاك خود جاي بدهد. بيمارستان‌هاي مرزي و چادرهايي كه در مرز زده شده است، از جمله اين اقدامات است. در حالي كه قرار بود طرح آمريكا عليه سوريه از مرز اردن انجام شود و ناكام ماند، الان اين مسئله از مرز تركيه در حال اجراست.

بدگمانی نسبت به مواضع ترکیه زمانی بیشتر مي‌شود كه اخبار ديگري را هم در اين باره بشنويم. پايگاه خبري "جهينه" گزارش داد که برخي منابع روسي به مقامات سوري اعلام كردند كه كه آمريكا طرحي براي دخالت محدود ارتش تركيه در مرز اين كشور با سوريه آماده كرده است و تركيه نيز با آن موافقت كرده است.

بر اساس این ادعا منابع روسي اين خبر را به مقامات سوري اطلاع دادند و گفتند كه رجب طيب اردوغان نخست وزير تركيه نيز با اين طرح آمريكا موافقت كرده است.

قرار است اين طرح در استان ادلب و مناطق مرزي آن عملي شود. نقشه كلي اين طرح بر اساس تحركات مردمي و ناامني در برخي مناطق استان ادلب در مرز تركيه و مناطق نزديك به آن است كه نيروهاي پليس و امنيت سوريه مجبور به دخالت در اين منطقه شوند و سپس ارتش تركيه در دخالتي محدود وارد خاك سوريه شود و منطقه‌اي حائل در مرز دو كشور ايجاد كند تا مركزي شود براي تحرك نظامي عليه نظام سوريه. همانند آنچه در بن‎غازي در ليبي روي داد.

به گفته منابع آگاه در دمشق، قرار است اين طرح به هنگام اجرا، با پشتيباني كامل رسانه‌اي اعراب و غربي‌ها همراه شود و برتري تركيه و پيشروي سريع ارتش تركيه وانمود شود و در نتيجه ناآرامي‌ها در نقاط مختلف سوريه تحريك شود كه نتيجه آن سقوط نظام سوريه خواهد بود.

اگر چه منبع این خبر روسیه است و طبیعتا باید به آن شک کرد - چرا که روسها علاقه ندارند روابط ترکیه به عنوان عضوی از ناتو با کشورهایی چون ایران در سطح بالایی از مناسبات قرار گیرد- اما با این اوصاف بدون این خبر هم بوی خوشی از مواضع دولت ترکیه بلند نمی‏شود. ضمن اینکه در انتهای این خبر ادعا شده بود که رجب طيب اردوغان در انتظار فرصتي است كه مناسب اين طرح باشد اما هشداری از سوی ایران مبنی بر خط قرمز بودن سوریه به ترکیه داده شده است به گونه‌ای که  ترکیه اين فرصت را از دست رفته اعلام کرده است.

منابع دیگری نیز مدعی شدند که ایران فرستاده ویژه‌ای به آنکارا روانه كرده كه با مقامات بالای ترکیه دیدار داشته و آنها قویا وجود چنین طرحی را رد کرده اند. برخی از منابع نيز مدعی اين خبر خلاف واقع هستند که ایران به نوعی ترکیه را تهدید کرده است که تن دادن به فشارهاي آمريكا براي استفاده از پايگاه‌هاي نظامي آمريكا در تركيه براي حمله به سوريه، به اين منجر مي‌شود كه پايگاه‌هايي [آمريكايي] موجود در خاك تركيه، هدف موشك‌هاي ايران قرار بگيرد.

البته می‌توان این معادله را از سوی دیگری نيز نگریست. و آن اينكه در واقع این حزب اسلام‏گرای عدالت و توسعه است که با مواضعی که در برابر اتفاقات سوریه و بحرین اتخاذ کرده، در دام غرب افتاده است. آمریکا در حال حاضر با مشکلات فراوانی برای کنترل انقلابات منطقه روبرو است و از این نظر تلاش می‌کند با میدان دادن به ترکیه از بلندپروازی‌های منطقه‌ای این کشور کمال بهره را برده و در عین حال سودی دوجانبه ببرد.

از سویی ديگر هدف‏گیری سوریه به عنوان یکی از محورهای اصلی مقاومت و تضعیف این کشور به عنوان یکی از متحدان ایران از طریق اقدامات ترکیه برای امریکایی‏ها ساده‏تر خواهد بود. ضمن اینکه تمرکز بر سوریه خواست متحد دیگر آمریکا یعنی عربستان هم هست. چرا که تمرکز بر سوریه یعنی امکان بیشتر دور ساختن افکار عمومی از انقلاب بحرین و یمن که عربستان در آنجا مشغول کمک به  بقاي نظام های سابق دیکتاتوری است.

از این نظر می توان گفت ترکیه به جهت هم‌جواری و همچنین قرابت فکری که میان اخوان المسلمین سوریه و حزب عدالت و ترکیه وجود دارد، با حساسیت خاصی مسایل را سوریه  را پی‏گیری می‏کند. غرب نيز با درک این حساسیت آنکارا تلاش کرده با وارد ساختن دولت اردوغان در قائله‏سازی علیه بشار اسد روابط این دو کشور را که تا چندی پیش حتی تا حد مانور مشترک پیش‏رفته بود و همچنین روابط ایران و ترکیه را مخدوش کند.

با این حال نمی‏توان تمامی اشتباهاتی را که ترکیه در اين چند وقت از زمان شروع بیداری اسلامی انجام داده است را ناشی از دام غرب برای آنکارا تلقی کرد. در اوایل بیداری اسلامی اردوغان با حمایت از مردم مصر  بسیاری از مردم را امیدوار ساخت که فعالانه از بیداری اسلامی استقابل و حمایت خواهد کرد اما خیلی زود با گسترش این موج، جریانی در سیاست خارجی ترکیه، آدرس غلط به اردوغان داد. او ابتدا به رژیم آل خلیفه در اوایل سرکوب قیام مردم بحرین هشدار داد که نبابد بحرین، کربلای دیگری شود اما گروهی در حزب عدالت و توسعه که به بیدرای اسلامی از زوایه دید تنگ نگاه سنی- شیعه  می‏نگرد، وی را راضی کرد تا داوود اغلو در اوج سرکوب اعتراضات مردمی به بحرین رفته و به رژیم آل خلیفه لبخند بزند. صحنه هایی که در ایران با دلخوری پیگیری می‏شد. ظاهرا ترکها تنها توصیه ای که به آل خلیفه داشتند چیزی در حد بریدن سر با پنبه بود.

همچنین انفعال ترکیه در برابر دیکتاتورهای منطقه و حتی گاهی اتخاذ مواضع حمایت‌گرانه از دیکتاتور نظیر آنچه در برابر دیکتاتور لیبی انجام شد، نشان می‏دهد که جریان مذکور که اتفاقا دست بالا را در سیاست خارجی ترکیه دارد، ارزیابی درستی از روند بیداری انقلابی ملتهای مسلمان فراهم نکرده و مقامات بالای ترکیه را به بیراه برده است. یکی از این ارزیابی های غلط ، نگاه به روند بیداری اسلامی به عنوان «اخوانیزه کردن» منطقه است. این جریان می پندارد که حزب عدالت و توسعه ترکیه با واسطه قدرت گیری  اخوان المسلمین در مصر و سوریه می تواند محوری جدید در سیاست خاورمیانه ای خود باز کند. این نگاه محدود مذهبی- گروهی به بیداری اسلامی متاسفانه خواسته یا ناخواسته در چارچوب طرح امریکایی-سعودی برای مدیریت انقلابهای منطقه از طریق شکافهای مذهبی قرار می‏گیرد.

در این میان این جریان احتمالا منتظر است دوستی ترکیه با ایران که از زمان تیره شدن روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی جان تازه ای گرفته و با اقدام ترکیه در حمایت از برنامه هسته ای ایران و صدور بیانیه تهران از 27 اردیبهشت سال گذشته وارد برهه‏ای  طلایی شده، باعث سرد شدن روابط اين دو كشور شود. اميدواريم این یک توهم باشد. در تهران همچنان عده‌ای هستند که نمی توانند حضور کم سابقه اردوغان در مراسم عاشورای شیعیان ترکیه‏ای و سخنراني شورانگیز او درباره امام حسین (ع) را فراموش کنند و از صمیم قلب امیدوارند که  ترکیه و شخص اردوغان نیز این را فراموش نکنند.