عملیات خیبر در هورالعظیم و شرق بصره

سوم اسفند سالروز ایستادگی در محور طلائیه است. خیبری ها در چنین روزی با رمز «یا رسول الله(ص)» این عملیات را آغاز کرده و چنان ایستادند که گویا جزایر مجنون را از جانشان بیشتر می خواستند. طلائیه و جزایر مجنون نام های آشنا و پر از خاطره ای هستند که رزمندگان سالهای اول جنگ آن ها را خوب می شناسند.

بعد از عملیات آزادسازی خرمشهر در خردادماه 1361 نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران تلاش کردند با ادامه عملیات آفندی و وارد کردن فشار مداوم به نیروهای متجاوز عراق آنان را به داخل خاک عراق عقب برانند و نبرد را به داخل خاک آن کشور بکشانند. ابتدا 3 عملیات آفندی مهم به نام‌های رمضان، مسلم بن عقیل و محرم به وسیله نیروهای مسلح ایران به مرحله اجرا درآمد. بعد از آن عملیات‌های زنجیره‌ای والفجر از اواخر سال 1361 اجرا گردید که تا پایان مهرماه 1362 پنج مرحله از این عملیات زنجیره‌ای به نام‌های والفجر مقدماتی و والفجرهای 1، 2، 3 و 4 انجام شد.

موفقیت‌های نسبی نیروهای ایرانی در سه نبرد والفجر 2، 3 و 4 در برآوردهای وضعیت ارتش ایران و عراق چنین نتیجه می‌داد که ارتش عراق از اوایل سال 1361 به حالت تاخیری و دفاعی درآمده بود، اکنون بعد از دو سال ادامه جنگ قدرت دفاعی خود را نیز از دست داده است و چنانچه ایران، در یک منطقه حیاتی عراق اقدام به یک سری عملیات گسترده کند به احتمال قریب به یقین به موفقیت سرنوشت‌سازی دست خواهد یافت.

اما آنچه مسلم بود این بود که نیروهای ایرانی با ورود به خاک ایران برای رویارویی با دشمن بایستی شیوه جدیدی اتخاذ می‌کردند. افزون‌بر آن عراق بعد از شکست در خرمشهر با کمک متحدان جهانی خود، موازنه قوا را به نفع خود تغییر داد. تغییرات اساسی در زمین‌های استراتژیک و مسلح کردن آنها به استحکامات پیچیده دگرگونی در سازمان رزم و افزایش تیپ‌ها و لشکرها و همچنین استفاده از تجهیزات و سلاح‌های بهتر و بیشترکه از حامیان آمریکایی و اروپایی خریداری شده بود، از جمله این اقدامات بود.

فرماندهان جنگ پی بردند که مانور در زمین عراق با ویژگی خاص خود، با مانور در زمین ایران علیه دشمن که دارای ضعف‌های اساسی بود، تفاوت بسیاری کرده است و نباید به شیوه گذشته به جنگ ادامه داد چراکه توانایی زرهی، آتش توپخانه و نیروی هوایی دشمن به‌گونه‌ای تقویت شده و توسعه یافته بود که بدون تغییر در دو عامل یادشده، امکان ادامه نبرد بسیار مشکل بود.

این عوامل موجب شد تا فرماندهان سپاه در پی یافتن منطقه‌ای برای عملیات باشند که امکان استفاده از توانایی‌های خودی در آن امکان‌پذیر بوده و از انجام تک‌جبهه‌ای در رویارویی مستقیم با دشمن پرهیز شود. در این میان منطقه هورالهویزه بیش از سایر مناطق از این ویژگی برخوردار بود. در واقع نیروهای ایران می‌توانستند در این منطقه، یک بار دیگر تک به دشمن را توأم با غافلگیری از جناح و بدون برخورد با خطوط پر مانع، انجام دهند. افزون‌بر این، دلیل دیگری که موجب انتخاب منطقه عملیاتی خیبر شد، بی‌توجهی دشمن به آن بود. زیرا عراق تصور نمی‌کرد که ایران از این نقطه دست به حمله بزند. به این خاطر سازمان نظامی مناسبی در منطقه مستقر نکرده بود و کل منطقه عملیاتی، از الغدیر تا القرند و جزایر مجنون، به وسیله چند گردان پدافندی حفاظت می‌شد.

هدف عملیات:

هدف از اجرای عملیات دستیابی به محور اصلی مواصلاتی بغداد- عماره بصره در حوالی سه راهی القرنه و قطع راه مواصلاتی نیروهای عراق به منطقه بصره بود. سپس با تهدید عقبه زید به سمت غرب نیروهای عراقی وادار به عقب‌نشینی به غرب رودخانه دجله شوند و کرانه شرقی رودخانه دجله در حد فاصله بصره، القرنه در کنترل نیروهای ایران قرار گیرد.

زمین منطقه عملیات خیبر:

منطقه عملیاتی خیبر دو قسمت متمایز شمالی و جنوبی بود. قسمت شمالی منطقه هورالعظیم یک منطقه آبگیر در شرق رودخانه دجله عراق و جنوب رودخانه کرخه ایران بود. این منطقه به علت آبگرفتگی و باطلاقی بودن آن، از نظر نظامی اصولاً یک مانع محسوب می‌شد. زیرا عبور از آن در مسافت بیش از 30 کیلومتر به ویژه برای واحدهای بزرگ نظامی مجهز به وسایل و تجهیزات سنگین در شرایط عادی امکان‌پذیر نبود.

در جریان جنگ تحمیلی، دولت عراق فعالیت در منطقه هور را متناسب با طرح‌های عملیاتی ارتش آن کشور افزایش داد و در ابتدای جنگ که نیروهای عراقی وارد سرزمین مقدس ما شدند و تا کرانه رودخانه کارون پیشروی کردند اقدامات ارتش عراق در منطقه هور برای کم کردن وسعت باتلاقی آن و افزایش منطقه خشکی بود که این امر را با ایجاد خاکریزهایی در شرق هور و روانه کردن آب به طرف شط‌العرب انجام داده بود. اما این سدهای خاکی به نحوی احداث شده بود که در صورت لزوم با تخریب آن دوباره منطقه شرق و جنوب آن را آب فرا می‌گرفت.

قسمت جنوبی منطقه از حوالی کوشک و طلائیه در شمال تا اروندرود در جنوب منتهی می‌شد. با توجه به اینکه شهر بصره به عنوان دومین شهر مهم و استراتژیک عراق در مقابل این منطقه قرارداشت، ارتش عراق حتی از زمان تشدید اختلافات مرزی ایران و عراق در سال 1347 پدافند این منطقه را حیاتی‌ترین مسأله خود قرار داد. در دوران دفاع مقدس بعد از عقب‌نشینی نیروهای عراقی به حوالی خط مرز، ارتش عراق تلاش فوق‌العاده وسیعی برای آماده کردن منطقه بی‌دفاع شرق بصره برای پدافند قطعی در مقابل پیشروی احتمالی نیروهای ایران در سمت بصره آغاز کرد. این تلاش به قدری وسیع بود که عملاً تمام منطقه به صورت صعب‌العبورترین منطقه برای نیروهای ایران درآمد. به طوری که نیروهای ایران تا پایان جنگ هیچ‌وقت نتوانستند تا مسافت 20 تا 30 کیلومتری بین خط مرز تا شط العرب پیشروی کنند و به هدف عمده تاکتیکی جنگ که وصول به شرق بصره بود، دست یابند.

طرح‌ریزی عملیات:

اجرای عملیات خیبر بر طبق پیشنهاد سپاه پاسداران شکل گرفت. طرح‌ریزی این عملیات در اوایل سال1362 – به صورت محرمانه - در ستاد مرکزی سپاه شروع گردید. و تا اوایل بهمن‌ماه آن سال قرارگاه‌های اجرایی ارتش از احتمال اجرای این عملیات بی‌خبر بودند. اولین طرح عملیاتی به نام خیبر در چهارم بهمن 62 در قرارگاه خاتم‌الانبیاء که زیرنظر رئیس شورای عالی دفاع بود، منتشر گردید. هدف اصلی عملیات انجام یک تک توأم با غافلگیری به شیوه غیرکلاسیک در یک منطقه غیرقابل انتظار دشمن در منطقه هورالعظیم بود. اما بعد از مدتی چنین برآورد گردید که برای رسیدن به هدف نهایی می‌بایست همزمان حمله دیگری در منطقه جنوب به مرحله اجرا درآید تا نیروهای موجود در شرق بصره درگیر شوند. در این طرح سپاه پاسداران در قالب قرارگاه نجف و ارتش در قالب قرارگاه کربلا اجرای عملیات می‌کردند. قرارگاه نجف مأموریت داشت در حوالی پاسگاه طلائیه از هورالعظیم عبور نماید، کرانه شرقی رودخانه شط‌العرب را در حوالی سه‌راهی القرنه تصرف و عبور و مرور نیروهای عراقی را در محور مواصلاتی عماره- بصره قطع نماید. طبق دستور به سمت جنوب پیشروی کند و با یکان‌های قرارگاه کربلا ملحق شود. مأموریت قرارگاه کربلا آن بود که در منطقه بین پاسگاه کوشک و شلمچه عملیات کند و کرانه شرقی رودخانه شط العرب را تصرف و تأمین کرده و بنا به دستور از رودخانه عبور و شهر بصره را تصرف نماید. ضمناً در سمت شمالی به عناصر قرارگاه نجف ملحق شود.

استعداد و گسترش نیروهای خودی:

در محور هور (قرارگاه نجف) پنج هدف (الجزیره، القرنه، جزایر مجنون، نشوه و طلائیه) مشخص شد. سپاه برای این عملیات پنج قرارگاه تشکیل داد: قرارگاه نصر، حدید، حنین، فتح و بدر و همچنین نوح نیز ترابری دریایی و پشتیبانی یکان‌های عمل‌کننده را در هور بر عهده داشت. طبق مدارک غیررسمی، قرارگاه نجف شامل لشکرهای سپاهی علی بن ابی‌طالب، عاشورا و محمدرسول‌ا... و تیپ 2 زرهی و توپخانه لشکر 92 ارتش بود. برای عبور لشکرها از هورالعظیم تا وصول به هدف‌های تعیین شده در داخل یا غرب هور تعدادی قایق فراهم شده بود. یکان هوانیروز ارتش نیز در پشتیبانی ترابری این قرارگاه قرار داشت و چند فروند هوا ناو (هاورکرافت) نیروی دریایی ارتش نیز برای پشتیبانی ترابری مورد استفاده قرار گرفت.

در محور شرق بصره که با نام قرارگاه کربلا به ارتش واگذار گردید. ارتش چهارقرارگاه به نام‌های کربلای 1، 2، 3 و 4 تشکیل داد و مأموریت اصلی به قرارگاه 1 و 4 واگذار گردید. نیروهای قرارگاه کربلا شامل لشکرهای 21 و 77 پیاده و لشکر 92 زرهی ارتش و لشکرهای 7 ولیعصر و 14 امام حسین و تیپ 72 زرهی محرم سپاه بودند. قرار بود لشکرهای 28 پیاده و 81 زرهی و تیپ مستقل 55 پیاده ارتش نیز جزو عناصر زیر امر قرارگاه کربلا در عملیات خیبر شرکت داده شوند که این امر محقق نشد.

استعداد و گسترش نیروی دشمن:

براساس برآورد وضعیت عملیاتی قرارگاه کربلا براساس یکان‌های پیش‌بینی اولیه برای آن عملیات که شامل لشکرهای 28 و 81 تیپ 55 نیز می‌شد. برآورد شده بود که برتری نسبی از آن نیروهای دشمن خواهد بود. در حالی که در مقابل 109 گردان پیاده ایران 108 گردان پیاده عراق در مقابل 7 گردان مکانیزه ایران 28 گردان مکانیزه عراق و در مقابل 17 گردان تانک ایران 47 گردان تانک عراق قرار داشت. از نظر هوایی نیز برتری مطلق با نیروهای عراق بود. از لحاظ یکان توپخانه 23 گردان توپخانه ایران با 21 گردان توپخانه عراق مبارزه خواهد کرد. نکته دیگر در برآورد وضعیت یادشده توانایی تک‌شیمیایی عراق بود که عملاً در طول عملیات دشمن از آن استفاده کرد. مساله مهم دیگر توان رزمی موجود و حقیقی واحدهای ایران بود که بسیار کمتر از میزان سازمانی آنها بود.

تاریخ اجرای عملیات:

قبل از اجرای عملیات خیبر فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیاء دو عملیات محدود والفجر5 را در بیست و هفت بهمن و والفجر 6 را در دوم اسفند به عنوان عملیات فریب انجام داد تا قسمتی از نیروهای عراق را در قسمت شمالی صحنه عملیات خوزستان درگیر سازد. عملیات خیبر بالاخره بعد از ماه‌ها بررسی و طرح‌ریزی و آمادگی در شامگاه سوم اسفند 1362 در سه مرحله زمانی صورت گرفت. نتیجه کلی مرحله اول عملیات خیبر آن بود که در قسمت شمالی منطقه، نیروهای قرارگاه نجف موفق شدند جزایر مجنون را در منطقه آبگیر شرق القرنه تصرف و نگهداری کنند. اما نتوانستند به کرانه شرقی شط العرب که اولین هدف اصلی بود دسترسی پیدا کنند و درمحور پیشروی طلائیه- نشوه نیز پیشروی قرارگاه نجف در شرق مواضع و موانع عراق متوقف گردید و عناصر قرارگاه کربلا در قسمت جنوبی منطقه با توجه به تلاش 20 ماه عراق در مستحکم نمودن منطقه شرق بصره عملاً موفقیتی به دست نیاورد و پس از پیشروی محدود، در اثر آتش شدید دشمن مجبور به عقب‌نشینی به مواضع اولیه خود گردید. در مرحله دوم عملیات خیبر که بعدازظهر 6 اسفند ماه آغاز گردید نیز در ساعات اولیه نتیجه عملیات نسبتاً خوب بود ولی با مقاومت سرسختانه نیروهای عراقی، نیروهای ایران دوباره متوقف گردیدند. حضور نیروهای ایرانی در منطقه هور برای دشمن غیرقابل تحمل بود بنابراین با وارد کردن فشار و اجرای آتش‌های سنگین و کاربرد بمب‌های شیمیایی موقعیت نسبی نیروهای ایران را در جزایر مجنون مورد تهدید جدی قرار دادند.

فشار فوق‌العاده دشمن در بازپس‌گرفتن جزایر مجنون سبب نگرانی فرماندهان ایران شد. بنابراین مرحله سوم عملیات در 16 اسفندماه صرف تحکیم مواضع پدافندی در مناطق موجود گردید. در این مرحله نیروهای ایرانی علی‌رغم عقبه‌های طولانی و چند روز جنگ، بدون آتش پشتیبانی به مقاومت ادامه دادند و متقابلاً دشمن با تمرکز صدها قبضه توپ بر روی جزایر و بمباران مداوم با هواپیما و برخورداری از عقبه خشکی با واحدهای زرهی خود فشارهای طاقت‌فرسایی را وارد می‌ساخت. اما وقتی که با مقاومت غیرقابل تصور رزمندگان ایرانی مواجه شد، از بازپس‌گیری جزایر منصرف شد و منطقه پدافندی ایران در اواخر اسفند چه در جزایر مجنون و چه در قسمت خشکی طلائیه تا شلمچه تثبیت گردید.گرچه نیروهای ایرانی نتوانستند به تمام اهداف از پیش تعیین شده خود دست یابند اما اجرای این عملیات برای نیروهای عراقی یک ضربت روانی سخت بود.زیرا نیروهای ایران با یک غافلگیری کم نظیر در سخت ترین مناطق میدان نبرد به پیروزی ویژه ای دست یافته بودند که از لحاظ خصوصیات ویژه عملیات حایز اهمیت فوق العاده ای بود.

منابع:

1- تحلیلی بر عملیات خیبر، سرتیپ ستاد نصرت‌ا... معین وزیری، سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، 1383

2- نبردهای سال 1362 تا پایان 1364، سرهنگ زرهی ستاد سید یعقوب حسینی، هیات معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی، 1389

3- تنبیه متجاوز، حسین اردستانی، جلد سوم مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، 1379

4- اطلس نبردهای ماندگار، مجتبی جعفری، معاونت عملیات نیروی زمینی ارتش، 83- 1382

لینک کپی شد

گزارش خطا

پسندیدم 0

شما می توانید مطالب و تصاویر خود را به آدرس زیر ارسال فرمایید.

bultannews@gmail.com

نظر شما