استیضاح نمایندگان چگونه است؟

اين روزها پس از استيضاح وزير راه دولت دهم شايعاتي مبني بر استيضاح برخي ديگر از وزرا به گوش مي رسد . شكي نيست كه استيضاح حق نمايندگان و يكي از ابزارهاي نظارتي مجلس است و اين كه آیا استيضاح وزير راه صحيح بوده يا خير نياز به بررسي در مجال ديگري دارد .
واژه استيضاح در لغت به معني توضيح خواستن می باشد كه در ادبيات سياسي نوعي واكاوي در عملكرد و توضيح رسمي خواستن تعبير مي شود و بيشتر در خصوص وزرا و رئيس جمهور مصداق پيدا مي كند.
همانطورکه می دانیم رئيس جمهور با انتخاب مستقيم مردم براي مدت 4 سال انتخاب مي شود و او نيز افرادي  را با رأي نمايندگان مردم در مجلس شوراي اسلامي  بعنوان وزاري دولت انتخاب مي‌كند ، بدين معني كه وزرا نيز از دو ناحيه با نظر مردم انتخاب مي شوند .
 مطابق اصل 89 قانون اساسي نمايندگان مجلس مي‌توانند "در مواردی که لازم می‌دانند هيأت وزيران يا هر يک از وزراء را استيضاح کنند" و اين يعني نمايندگان مردم مي توانند از وزرا و رئيس جمهور در مورد عملكردشان سؤال نموده و در صورت لزوم با شرايط مصرح در قانون نسبت به بركناريشان اقدام كنند . بعبارت ديگر مردم مي توانند به وسیله نمایندگانشان كساني را كه براي خدمت رساني به خودشان انتخاب نموده اند قبل از پايان دوره قانوني اعطا شده به آنها بركنار نمايند . یعنی هرگاه مسؤولين اجرايي كشور صلاحيت لازم را براي ادامه خدمت نداشته باشند دوباره توسط انتخاب كنندگان (مردم) از مسوولیت بركنار خواهند شد.
 تا اینجا مشخص شد در نظام مقدس جمهوری اسلامی که در آن مسوولین با رأی مردم انتخاب می شوند هیچ ضمانتی برای ادامه کار در صورت از بین رفتن صلاحیتهای اولیه وجود ندارد و به راحتی مردم میتوانند منتخبین خود را بازخواست نموده و برکنار کنند . حال سؤال اينجاست كه اگر مردم بخواهند  از كسي كه بعنوان نماينده خود در مجلس شوراي اسلامي انتخاب كرده اند توضيح بخواهند يعني او را استیضياح و در صورت عدم صلاحيت بركنار نمايند چه راهکاری وجود دارد؟
با مراجعه به قوانين موجود مشخص می شود که ساز و كاري براي سؤال يا بركناري و عزل نمايندگان پیش بینی نشده و فقط نماينده مي تواند از اين سمت استعفا نمايد. يعني كسي كه بتواند افتخار نمايندگي مردم را بدست آورد بصورت تضميني بمدت چهار سال در اين سمت باقي خواهد بود و حتي اگر صلاحيت لازم را براي ادامه فعاليت از دست بدهد قانوناً تا پايان دوره مي تواند در مجلس باقی بماند و كسي نمي‌تواند او را مؤاخذه و يا بركنار نمايد !!!
با اين وجود چند نكته قابل توجه است :
-       پس از ديدار خرداد ماه سالجاري نمايندگان مجلس با مقام معظم رهبري و تذكرات ايشان در خصوص ايجاد ساز و كاري بمنظور نظارت بر مجلس ، طرحي توسط عده اي از نمايندگان تهيه شد كه متأسفانه مورد تصويب قرار نگرفت. معمولاً وظيفه نظارت بر یک شخص حقیقی یا حقوقی بر عهده شخص ثالثی گذاشته می شود ولی در این طرح عليرغم اينكه این وظیفه هم به خود نمایندگان واگذار شده بود ولي نمايندگان محترم مجلس تا همين حد را هم مورد پذيرش قرار نداده و به آن رأی مخالف دادند!!!
-       معمولاً هر گاه انتقادي به عملكرد نمايندگان مي‌شود در پاسخ این جمله معروف حضرت امام(ره) كه فرموده اند" مجلس در رأس امور است " را متذكر مي شوند. حال آنكه اولاً  منظور امام راحل(ره) كليت مجلس بوده است نه تك تك نمايندگان آن چرا كه خود حضرت امام(ره) بارها انتقاداتي را به عملكرد نمايندگان داشته اند كه نمونه آن " هشدار به نمايندگان مجلس براى خوددارى از طرح مسائل مخالف با مصالح كشور در نطقهاى قبل از دستور" (صحيفه ، ج‏19، ص:421)بوده است . ثانياً حضرت امام (ره) اهميت جايگاه مجلس را متذكر شده اند كما اينكه همين عبارت را در خصوص نمازجمعه هم فرموده اند : نماز جمعه در رأس همه امور است.(صحيفه، ج 18 ، ص: 195). ثالثاً اين در رأس بودن با رعايت شرايطي محقق مي شود که براساس رفتار و عملکرد مجلس متبلور می گردد. آيا مجلس ششم با آن فضاحتها در رأس امور است ؟ آيا مجلسي كه در آن استيضاح امام حسين(ع) را هم جايز ميدانستند نيز در رأس امور است ؟ آيا مجلسي كه نمايندگانش بصورت اپوزیسیون نظام در آمده و تحصن می کنند و سرانجام برخي به دشمنان مردم پناهنده می شوند در رأس امور است ؟ قطعاً اينگونه نبوده و نيست.
-       شوراي نگهبان بنا بر وظيفه‌اي كه قانون اساسي برعهده اش نهاده وظيفه نظارت بر انتخابات را بر عهده دارد و در اين راستا صلاحيت كانديداها را هم بررسي مي‌كند.معمولاً صلاحيت تعدادي از نمايندگان مورد تأييد مجدد قرار نمي‌گيرد و اين بدين معناست كه در طول دوره نمايندگي اين صلاحيت مورد خدشه قرار گرفته ولي با توجه به نبود قوانين اقدامي انجام نشده است.
-        متأسفانه برخی رفتارهای غلط که طی سالیان متوالی بصورت عرف جاری درآمده باعث شده تا نمایندگان محترم نتوانند وظایف نمایندگی مردم را به نحو مطلوبی به انجام برسانند و در حوزه اجرا نیز دولت را با مشکلاتی مواجه نمایند. بعنوان مثال دخالت نمایندگان در عزل و نصب های حوزه انتخابیه شان که باعث می شود اولا انتصاب مدیران بر اساس نزدیکی به نمایندگان انجام گردد و ثانیا مدیر منصوب شده سعی خواهد کرد خود را با سیاستهای حامی خود بیشتر هماهنگ نماید که اثرات آن مشخص است ثالثاً چنانچه مدیران ارشد بخواهند مدیری را که از توانایی یا شایستگی لازم برخوردار نیست برکنار نمایند با مشکلاتی مواجه خواهند شد. یا نمونه دیگر در خصوص استیضاح وزرا است که تعدادی از نمایندگان محترم خواستار استیضاح وزیری می شوند ولی به مرور از تعداد استیضاح کنندگان کاسته و در نهایت منتفی میشود و این سوال بی پاسخ باقی می ماند که اگر درخواست استیضاح به حق بوده پس چگونه منتفی می شود و اگر به حق نبوده پس چرا بدون دلیل مطرح شده است؟
-        مقام معظم رهبری بارها در دیدارهایشان با نمایندگان نکاتی را متذکر شده اند ولی متأسفانه آنطور که شایسته بوده مورد توجه قرار نگرفته است .نمونه های متعددی را می توان ذکر کرد از جمله تذکر مکرر در خصوص حضور به موقع و فعال در مجلس ، تعامل سازنده با دولت و ... که نمونه آخر آن توصیه به ایجاد شأن نظارتى براى خود مجلس و براى آحاد نمايندگان که همانطور که اشاره شد تاکنون نتیجه بخش نبوده است.
موارد فوق الاشاره بخشی از ابهاماتی است که پاسخی قانع کننده ای برای آنها داده نشده است . البته نباید تمامی نمایندگان محترم را موافق با این تفکرات دانست بلکه هستند عزیزانی که با پایبندی به اصول ، وظایف خود را به نحو شایسته ای انجام می دهند و در صدد اصلاح این امور هستند ضمن اینکه  موارد ذکر شده را نمی توان تنها به این دوره مجلس و یا حتی اصولگرایان و غیرآن نسبت داد.
ولی براستی آیا کسی که  صلاحیت اولیه خود را از دست داده و عملکرد مناسبی نداشته باید ادامه فعالیت دهد و مردم منتظر باشند تا برای دوره بعد شورای نگهبان از فعالیت مجددش جلوگیری نماید؟!! آیا نباید نظارتی بر مجلس و نمایندگان آن وجود داشته باشد؟ این نظارت به چه ترتیبی باید باشد تا نمایندگان محترم را در قبال رفتارها و عملکردشان پاسخگو نماید ؟ و ...
یقیناً وجود ابزاری جهت نظارت بر مجلس می تواند علاوه بر پاسخگویی به این قبیل سوالات و ابهامات باعث شفافیت بیشتر در عملکرد ، پاسخگویی در برابر مردم ، جلوگیری از سوء استفاده و ارتقاء جایگاه واقعی مجلس باشد تا مجلس مورد نظر حضرت امام (ره) که در رأس همه امور است محقق گردد.

منبع:وبلاگ یادداشتهای خاکستری