پيدايش روزنامه در ايران

نقل است كه صاحب بن‌عباد، كاتب و وزير مشهور آل‌بويه (385 هجري قمري) روزنامه‌اي داشته كه در آن وقايع روزانه را ثبت مي‌كرده است. بنابراين، روزنامه در گذشته‌هاي دور به معني دفتر يادداشت و نگارش گزارش‌هاي روزانه به كار مي‌رفته است.

روزنامه به معني رايج آن، نخستين بار توسط ميرزا صالح‌شيرازي ـ يكي از دانشجويان اعزامي به فرنگ در عهد محمدشاه ـ به نام «كاغذ اخبار» در ايران منتشر شد. دومين روزنامه «وقايع اتفاقيه» نام داشت كه به دستور اميركبير از سال 1267 منتشر شد. در اين روزنامه علاوه بر اخبار دولت و دربار، از اوضاع سياسي و اجتماعي اروپا و آمريكا نيز مطالبي نوشته مي‌شد.

اين نشريه بعدها به نام روزنامه «دولت عليه ايران» تغيير نام داد. روزنامه‌هاي ديگري نيز چون «روزنامه علميه دولت عليه ايران»، و «روزنامه ايران»، «روزنامه رسمي ايران»، «شرف»، «شرافت»، «تربيت»، «مريخ»، «اطلاع» در تهران منتشر شدند.

بيشتر اين روزنامه‌ها دولتي بودند و طبيعي است كه مطالب آنها نيز در راستاي تحكيم موقعيت حكومت قاجار بود، اما اطلاعات مختصري هم درباره اوضاع و احوال كشورهاي جهان، به ويژه پيشرفت‌هاي اروپاييان در آنها درج مي‌شد و در آگاه‌سازي مردم بسيار موثر بود.

دايره سانسور

بيشترين سانسور درباره روزنامه‌هاي غيردولتي ـ كه در خارج از ايران و توسط روشنفكران انتشار مي‌يافتـ اعمال مي‌شد. چنين روزنامه‌هايي درباره اوضاع ايران آزادانه سخن مي‌راندند و خواهان اصلاحات و نوگرايي در ايران بودند. اما از آنجا كه دربار ايران را آماج حملات منتقدانه خود قرار مي‌دادند، ناصرالدين شاه، محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه را مامور كرد تا به عنوان رئيس دارالطباعه و دارالترجمه دولتي، دايره سانسور مطبوعات را زير نظر وزارت انطباعات به وجود آورد تا با كنترل روزنامه‌هاي داخلي، از ورود و انتشار روزنامه‌هاي منتشر شده در خارج از كشور نيز جلوگيري كند.

يكي از نخستين روزنامه‌هاي منتقد، «اختر» بود كه از سال 1292، به مديريت آقامحمدطاهر تبريزي در اسلامبول چاپ مي‌شد. نويسندگان اين روزنامه، افرادي چون ميرزاآقاخان كرماني، شيخ احمد رومي، ميرزامهدي خان تبريزي، و ميرزاعلي محمدخان كاشاني بودند.

«قانون» از ديگر روزنامه‌هاي اين روزگار بود كه انتشار آن از سال 1307 هجري قمري در لندن به وسيله ميرزا ملكم‌خان آغاز شد. نوشته‌هاي اين روزنامه سبك ساده و شيريني داشت و در انقلاب فكري و نهضت سياسي و اجتماعي مشروطيت موثر بود. روزنامه «حكمت» نيز در سال 1310 هجري قمري توسط ميرزامهدي‌خان تبريزي در قاهره چاپ شد و در نوشتن پارسي سره، بدون تركيبات عربي، اصرار زيادي داشت. اين روزنامه تا اوايل انقلاب مشروطيت منتشر شد و مقالات آن، در بيداري ايرانيان بسيار موثر بود. اما از همه اين روزنامه‌ها مشهورتر، روزنامه «حبل‌المتين» بود كه انتشار آن از سال 1311 هجري قمري در كلكته و توسط سيد جلال‌الدين كاشاني مويدالاسلام آغاز شد. حبل‌المتين درباره گرفتاري‌هاي سياسي ايران مطالب زيادي مي‌نوشت و راهنمايي‌هاي بسياري داشت، به ويژه در پيدايش انديشه قانون خواهي و مشروطه‌طلبي ايرانيان تاثير داشت.

علاوه بر روزنامه ياد شده، روزنامه‌هاي ديگري نيز چون «پرورش» و «ثريا» در مصر منتشر مي‌شدند كه به نوبه خود در بيداري ايرانيان و رشد تفكر مشروطه‌خواهي، بي‌تاثير نبود.