دغدغه های آمریكا در جمهوری آذربایجان

جمهوری آذربایجان این هفته میزبان هیلاری كلینتون وزیر خارجه امریكا بود.

سفر كلینتون به باكو در چارچوب دیدار از اروپای شرقی و منطقه قفقاز صورت گرفت. وی در دیدارهای كوتاه خود از كشورهای اوكراین، لهستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و جمهوری گرجستان بر تعهد آمریكا در حمایت از دموكراسی تاكید كرد.

هرچند گفتگوها درباره امنیت انرژی و مسائل حوزه نفت و گاز، راه های مقابله با تروریسم و ایجاد امنیت پایدار منطقه ای در قفقاز، در كنار چگونگی حل مناقشه قره باغ و مسائل مربوط به توسعه دموكراسی در جمهوری آذربایجان از اهداف سفر وزیر خارجه آمریكا به جمهوری آذربایجان اعلام شد.

حضور یكی از بلندپایه ترین مقامات سیاست خارجی آمریكا در باكو آنهم پس از یك دوره پر تنش در روابط دو كشور كه با دعوت نكردن باراك اوباما از الهام علی اف همتای آذری اش برای شركت در نشست بین المللی امنیت هسته ای در آمریكا و لغو مانور مشترك دو كشور از سوی باكو به بهانه نقض بیطرفی واشنگتن در مناقشه قره باغ به سود ایروان كلید خورد، از اهمیت قابل توجهی برای محافل سیاسی و رسانه ای منطقه و جهان برخوردار بود.

ماه گذشته نیز رابرت گیتس وزیر دفاع آمریكا به منظور جلب همراهی باكو در همراهی با ناتو برای ارسال تداركات این اتحادیه به افغانستان سفر كرد و بخشی از ماموریت خود را به دلجویی از مقامات باكو اختصاص داد.

با این حال حضور وزیر خارجه آمریكا در این كشور به ویژه با توجه به اهداف مشابهی كه واشنگتن در كشورهای اوكراین، لهستان و گرجستان برای پیگیری زمینه های اجرای پیمان مشاركت راهبردی دنبال می كند، اهمیت چنین تحركاتی را در حوزه قفقاز در ارتباط با منافع راهبردی آمریكا قرار داده است؛ به ویژه اینكه به واسطه امضای پیمان كنترل تسلیحات استراتژیك میان دو كشور، موسوم به استارت و همراهی روسیه با قطعنامه ضد ایرانی 1929 اكنون گشایش جدیدی در روابط آمریكا و روسیه ایجاد شده است.

بنابراین آمریكا می كوشد از فرصت این همسویی در پیشبرد سایر اهداف منطقه ای و رفع چالش های سیاست خارجی خود در این منطقه استفاده كند.

جمهوری آذربایجان در سال های اخیر تمایلات غرب گرایانه آ شكاری از خود بروز داده است كه نمونه آن را می توان به حضور موثر در خط لوله نفتی باكو - جیهان، مشاركت در ائتلاف بین المللی در افغانستان و عراق، خروج از پیمان امنیت جمعی كشورهای مشترك المنافع، عضویت در اتحادیه غربگرای گوام و طرح مشاركت برای صلح ناتو اشاره كرد.

با این حال مقامات باكو اكنون به این درك از واقعیت رسیده اند كه حتی اگر امتیازات جدیدی نیز بدهند، تغییری در استراتژی آمریكا به مفهوم رویگردانی از همسویی این كشور در قبال ارمنستان و مناقشه قره باغ بوجود نخواهد آمد.

چنانكه تصویب كمك 10 میلیون دلاری آمریكا برای جدایی طلبان قره باغ، در كنار كمك بلاعوض 44 میلیون دلاری به ارمنستان برای سال 2010، انتشار اطلاعاتی درباره املاك فرزندان علی اف در دبی در روزنامه ها و سایت های آمریكایی از جمله واشنگتن پست و توهین و تمسخر مقامات این جمهوری، خودداری باكو از مشاركت در هزینه های طرح خط لوله گازی نابوكو، حمایت آمریكا از جریان های غرب گرا و مخالف دولت در وضعیتی كه این كشور در نوامبر امسال انتخابات پارلمانی پیش رو دارد، همه اینها موجب شده است مناسبات باكو – واشنگتن دستخوش تردیدهای تازه ای شود.

همچنین مقامات آمریكا بیم آن داشته باشند تلاش باكو در ایجاد توازن در جهت گیری های سیاست خارجی خود منافع آمریكا را در حوزه قفقاز بشدت تحت الشعاع قرار دهد؛ به ویژه كه آمریكا در انتقال امكانات برای سربازان ناتو از مسیر پاكستان با مشكلات امنیتی روبروست ،تكلیف پایگاه مناسب در قرقیزستان هنوز مشخص نیست و كریدور شمال همچنان آسیب پذیر است.

آمریكا از سال 2001 ده ها هزار پرواز ترانزیت بر فراز آسمان جمهوری آذربایجان انجام داده است، از جمله پارسال، صدهزار پرسنل آمریكایی و نیروی بین المللی با استفاده از حریم هوایی جمهوری آذربایجان به افغانستان سفر كرده یا از آن خارج شده اند و اكنون نیز در آستانه اعزام 30 هزار نظامی آمریكایی به افغانستان و احتمالا شروع عملیات نظامی ناتو در قندهار، آمریكا مایل به جلب همكاری بیشتر جمهوری آذربایجان در افغانستان است.

در چنین شرایطی به نظر می رسد دولت باكو نیز می كوشد امتیازات لازم را از واشنگتن به منظور تقویت موقعیت حزب حاكم در آستانه انتخابات پارلمانی دریافت كند و هم نقش و جایگاه خود را در معادلات منطقه به عنوان كشوری كه بالقوه ظرفیت احداث پایگاه آمریكایی را در جوار ایران دارد به مقامات آمریكایی گوشزد كند.

چنانكه الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان در گفتگوی خصوصی با وزیر امور خارجه آمریكا، مناقشه قره باغ را خطری برای امنیت منطقه خواند و از خانم كلینتون صراحتا خواست درباره این مناقشه میانجیگری كند.

تاكید جمهوری آذربایجان بر متعادل شدن رویكرد آمریكا در مناقشه قره باغ در حالی صورت گرفته است كه كارشناسان از نیاز متقابل آمریكا به دولت باكو خبر می دهند.

گفته می شود؛ نیروهای ویژه آمریكایی طبق دستور رئیس ستاد ارتش آمریكا امكان عملیات محرمانه در مناطق مرزی ایران را نیز یافته اند.

براساس این دستور، ایجاد پایگاه های مخفی آمریكا در كشورهای گرجستان، تركیه، آذربایجان، ازبكستان و جمهوری خودمختار داغستان در فدراسیون روسیه پیش بینی شده و نیروهای عملیاتی ویژه آمریكا در همین پایگاه ها مستقر شده‌اند.

گفتنی است؛ نیروهای اطلاعاتی و امنیتی آمریكا پیشتر چند عملیات مختلف برای دستگیری عناصر رده بالای سازمان القاعده در آذربایجان انجام داده‌اند و برای چنین عملیاتی بستر حقوقی معینی وجود داشت كه در این میان می‌توان حداقل به موافقتنامه‌های همكاری بین دستگاه های انتظامی، قضایی و امنیتی موجود بین آمریكا و آذربایجان استناد كرد.

ولی این بار بحث نیروهای نظامی ویژه مطرح است و آمریكا می كوشد از مصوبه اخیر پارلمان آذربایجان مبنی بر واگذاری پایگاه نظامی به ناتو و آمریكا برای پیگیری اهداف منطقه ای خود استفاده كند.

در هر حال صرف نظر از اینكه چنین مجوزی با روح توافقنامه 1381همكاری دوستانه ایران و جمهوری آذربایجان مغایرت دارد، انتشار اخباری پیرامون ایجاد احتمالی پایگاه نظامی آمریكا در جمهوری آذربایجان صرفا در ادامه عملیات روانی مخالفان رابطه تهران باكو برای ایجاد حساسیت در ایران و ایجاد تنش در روابط تهران با بازیگران منطقه ای صورت گرفته است.

وانگهی مخالفت روسیه با استقرار احتمالی پایگاه نظامی آمریكا در حوزه قفقاز كه به حوزه منافع این كشور معروف است موجب خواهد شد تا آمریكا نتواند از فضای همراهی روسیه با قطعنامه ضد ایرانی شورای امنیت تا مرحله احداث پایگاه بهره برداری كند.

با این حال آنچه كلینتون كوشید از این سفر به عنوان فرصتی برای دیپلماسی قفقازی آمریكا استفاده كند، تلاش برای حفظ همراهی باكو با منافع آمریكا در قفقاز و یا دست كم جلو گیری از چرخش كامل این كشور به سمت باز یگران منطقه ای است.