چگونه شیر و خورشید به نشان الله تبدیل شد؟

1 تاریخچه شیر و خورشید

درباره‌ی نماد شیر و خورشید و قرار گرفتن آن برروی پرچم ایران افسانه‌سرایی‌های زیادی صورت گرفته است. برخی این نماد را به هویت ایرانی متصل می‌كنند و پرچم جمهوری اسلامی را خدشه دار نمودن هویت اصیل ایرانی می‌دانند. ملی‌گرایان و ناسیونالیست‌های متعصب ایرانی بر اصیل بودن این نماد اصرار می‌ورزند و برخی از آنها كه از نظر سیاسی به جبهه‌ی ضد انقلاب هم تعلق خاطری دارند، چنان در تقدس بخشیدن به شیر و خورشید و دشمنی با پرچم جمهوری اسلامی افراط می‌كنند كه گویی در این دنیا چیزی اصیل‌تر از شیر و خورشید وجود ندارد!

قدیمی‌ترین سندی كه از وصال شیر و خورشید حكایت می‌كند مربوط به دوران امپراطوری سلجوقیان است:

« پادشاه ترك سلجوقی به نام غیاث‌الدین كیخسرو كه در آسیای صغیر حكومت می‌كرد، عاشق دختری گرجی می‌شود و اصرار می‌كند كه «پیكر او را روی سكه‌های سیمین بنگارند.» اما چون زدن سكه با پیكر زن، از نظر مسلمین قبیح بود، با راهنمایی و ابتكار ستاره‌شناسان به گونه‌ای دیگر این آرزو برآورده شد. دستور دادند كه شیری بر سكه نگاشته شود و در بالای آن خورشیدی با صورت آن زن قرار گیرد. اگر كسی به این مسئله ایراد می‌گرفت، توضیح می‌دادند كه طالع پادشاه است و هنگام زاییده شدن، خورشید در برج اسد(شیر) قرار داشت و این نقش یادآور این اتفاق فرخنده است. با این حیله، هم به خواسته‌ی پادشاه عاشق‌پیشه جامه‌ی عمل پوشاندند و هم از بدگویی مردم جلوگیری كردند.»[1]




برای اولین بار شیر و خورشید در این سكه‌ی سلجوقی به وصال هم رسیدند!

بنابراین، نشان شیر و خورشید را می‌توان نتیجه‌ی هوس‌بازی یك پادشاه سلجوقی (كه ریشه در آسیای صغیر دارند) دانست. بعدها سكه‌زنان، بی‌آنكه تاریخچه و معنای این نشان را بدانند آن را به كار بردند. به تدریج خورشید روی سكه‌ها پایین‌تر آمده و به پشت شیر می‌رسد و نقش زن نیز از چهره‌ی خورشید پاك می‌شود. بعد از اشغال ایران توسط مغول، پادشاهان این سلسله، غازان‌خان و سلطان محمد خدابنده نیز از این نقش بر روی سكه‌های خود بهره می‌بردند.

شاهد دیگری كه نشان می‌دهد منظور از شیر و خورشید در آن زمان، یك علامت خاص نبوده و فقط طالع پادشاه را نشان می‌داده، سكه‌ی شاه طهماسب است كه خورشید بر روی بره‌ای نشسته است. زیرا طالع شاه طهماسب در ماه حمل(بره) قرار داشت.


پرچم شاه طهماسب

در زمان قاجار كه مراودات ایران و اروپا افزایش یافت، پرچم ایران با نماد شیر و خورشید به صورت رسمی معرفی شد. رسمیت یافتن پرچم در ایران در زمان قاجار یك نیاز بود تا در نامه‌های رسمی، كشتیها و سفارت‌خانه‌ها از این پرچم استفاده نمایند و از دیگر كشورها متمایز شوند.

به صورت خلاصه می‌توان گفت تا آغاز پادشاهی قاجاریان، شكل شیر و خورشید، یكی از تصاویر و نمادهایی بود كه روی سكه‌های دولتی ایران ضرب می‌شد. بنابراین باستانی دانستن این نشان و یا مربوط دانستن آن به یك معنا یا پیام خاص، صحیح نیست. پیدایش آن، نتیجه‌ی دلباختگی كیخسرو سلجوقی به همسرش شاهزاده خانم گرجی بوده كه هیچ‌كدام از این زوج عاشق را نمی‌توان ایرانی - به معنای امروزی آن - دانست. پادشاهان بعدی نیز بدون اینكه معنای آن را فهمیده باشند این نشان را به كار برده‌اند و در زمان قاجار، به پرچم رسمی ایران تبدیل شد.[2]


آخرین نشان شیر و خورشید در تاریخ ایران بر پرچم پهلوی نقش بست

2 طراحی نشان الله

پس از انقلاب اسلامی ایران، نشان شیر و خورشید یك نشان طاغوتی و نماد شاهنشاهی تلقی شده و در نتیجه نمی‌توانست در دولت انقلابی جایی داشته باشد. بنابراین از گرافیست‌ها و هنرمندان دعوت به عمل آمد تا نشان مخصوص جمهوری اسلامی را طراحی كرده و به دفتر نخست‌وزیری ارائه نمایند.

ظاهرا اولین نشانی كه پذیرفته شد، طرحی بود كه «در آن یك مشت گره‌كرده به همراه چند ستاره دیده می‌شد. حتی این طرح را بر روی برخی اسكناس‌ها چاپ كردند»[3]. ولی در نهایت با آن موافقت نشد

سرانجام طرح «دكتر حمید ندیمی» كه با الهام از آیات سوره‌ی مباركه‌ی حدید طراحی شده بود مورد پذیرش قرار گرفت. وی اكنون دانشیار دانشكده معماری دانشگاه شهید بهشتی است و دارای مدرك دكترای مهندسی معماری از انگلستان است.


دكتر حمید ندیمی - طراح پرچم جمهوری اسلامی ایران



او در مورد طراحی این نشان می‌گوید:

«قبل از انقلاب در جلسات دكتر شریعتی شركت می‌كردم. ایده‌ی چنین كاری را در این جلسات و زمانی كه تفسیر سوره حدید مطرح بود به دست آوردم. علاقه داشتم برای جهان اسلام یك نشان درست كنم. وقتی حضرت امام(ره) فرمودند كه نشان شیر و خورشید باید عوض شود و كشور به نشان جدیدی نیازمند است، به صورت جدی ایده‌ام را پیگیری كردم و به مرور سیاه‌مشق‌های قبلی پرداختم.

دولت در آن سال‌ها، پس از صحبت امام (ره) مسابقه‌ای عمومی گذاشت كه هركس تمایل دارد طرح و نشان خود را ارسال كند.»[4]

دكتر ندیمی مفهوم و ریشه‌ی طرح خود را به صدر اسلام بازمی‌گرداند: «هلال‌های تعبیه‌شده در این آرم از نقش مباركی ریشه می‌گیرد كه حضرت رسول (ص) بارها با شمشیر مباركشان به عنوان امضا بر روی شن‌ها ترسیم كرده‌اند.این طرح پنج بخش دارد كه نشان‌دهنده پنج اصل دین است. اصل توحید را در حكم عمود دو ساقة اصلی در میان خود دارد. علاوه بر كلمة الله كه در تركیب اصلی آن دیده می‌شود، لااله‌الاالله نیز در آن مستتر است. تقارن‌های این آرم هم نشانة تعادل و توازن است.»


توضیح آرم جمهوری اسلامی در روزنامه كیهان 21 اردیبهشت 1359

كلمه‌ی الله به صورت كروی طراحی شده تا نشان‌دهنده پیام جهانی آن باشد.

در19 اردیبهشت 1359 آقای هاشمی رفسنجانی با او تماس می‌گیرد و می‌گوید: «آقای ندیمی، طرح شما در شورای انقلاب تصویب شده و حضرت امام هم آن را تنفیذ كرده‌اند» و به این ترتیب با تصویب نشان جمهوری اسلامی، كار طراحی پرچم جمهوری اسلامی نیز به دكتر ندیمی سپرده می‌شود. بنابر نص قانون اساسی، پرچم رسمی ایران باید علاوه بر «علامت مخصوص جمهوری‌اسلامی» دارای «شعار الله‌اكبر» نیز باشد.

دكتر ندیمی از شعار بودن الله‌اكبر، تكرار را اقتباس می‌كند و «یازده الله‌اكبر در بالا و یازده الله‌اكبر» در پایین پرچم جمهوری اسلامی قرار می‌دهد كه مجموعا بیست و دو الله اكبر و یادآور روز پیروزی انقلاب اسلامی با شعار الله اكبر می‌شود.[5]

كلمه قرمز «الله» منقوش بر پرچم جمهوری اسلامی بیان‌گر مبداء و منتهای آفرینش است (الی الله المصیر) و هدف و غایت حكومت اسلامی را نشان می‌دهد.

جزء قائم میانی نشان جمهوری اسلامی، در تركیب با شكل تشدید كه در خط فارسی و عربی نشانه شدت است شمشیر را تداعی می‌كند و به شكل قائم و ایستاده كه خود نماد و قدرت و استحكام و ایستادگی است. این طرح یك برداشت از كلمه «حدید» یا آهن در قرآن است و تقارن طرح الله نیز از همین آیه نشأت می‌گیرد:
«انزلنا الحدید فیه باس شدید» یك تركیب كاملا متقارن بیانی همراه با تعادل و توازن.

قالب راست گوشه خط نوشته «الله اكبر» یادی است از كوبندگی این شعار كه براستی سلاحی بود پیروز در دست مجاهدان انقلاب اسلامی. خط به كار رفته در نگارش شعارهای الله اكبر، خط بنایی است كه در گنبدها و مناره‌های مساجد اسلامی به كار می‌رود و اكنون بر بلندای پرچم ایران نشسته است. تكرار این شعار در تركیب كلی پرچم حاشیه‌هائیست كه دو رنگ سرخ و سبز را به رنگ سفید وصل می‌كند. اگر سفید نشانه‌ای از توحید باشد-كه سفید تركیب و توحید همه رنگ‌هاست- رنگ سرخ پرچم را كه نشانه خون و جهاد است به رنگ سبز كه می‌تواند نمادی از آرمان‌های والای اسلام باشد پیوند می‌زند.

و گوئی لاله، لااله الااله در زمین الله اكبر و هم زیر آسمان الله اكبر روئیده است و این پیام شهیدان اسلام است.

به گفته‌ی حمید ندیمی «این پرچم به امیدِ سپردن به دست امام زمان عجل الله تعالی فرجه شریف و دولت كریمه‌ی ایشان» طراحی شده است. [6]


پرچم جمهوری اسلامی با آرم الله




پی‌نوشت‌ها:
[1] كسروی، احمد، تاریخچه‌ی شیر و خورشید، صفحه 54
[2] برای مطالعه‌ی بیشتر مراجعه كنید به تاریخچه‌ی شیر و خورشید نگارش احمد كسروی
[3] «داستان این پرچم مقدس.». ماهنامهٔ سپیده دانایی. اسفند ماه ۸۶. قابل دسترسی در
http://www.rasekhoon.net/article/show-22869.aspx
[4] همان
[5] همان
[6]http://www.topiranian.com/maghala/archives/2009/02/post_179.html