تکنولوژی های مدرن؛ نیاز یا توهم نیاز

قبل از اینکه شما رأی بر مطلوبیت ماشین بدهید،‌ باید به یک گروه از پرسش‌های سیستماتیک و بنیادین، جواب بدهید و آنگاه به قضاوت بنشینید، این مسأله در مورد کامپیوتر، تلویزیون و اصولاً هر تکنولوژی دیگر نیز صادق است.

به گزارش سرویس دین و اندیشه بی باک، همینطور که دارید این متن را مطالعه می کنید، لحظه ای به اطرافتان نگاه کنید. از مجموع چیزهایی که مشاهده می کنید، چه تعداد از آنها چند دهه پیش اصلاً وجود نداشت؟ این موارد چه نیازهایی از شما را برآورده می سازند؟ آیا همه ی این نیازها در زندگی شما، نیازهایی ضروری بشمار می آیند؟ واضح تر اینکه آیا فقدان آنها، شما را با مشکل در ادامه ی زندگی فردی و اجتماعی تان روبرو می کنند؟ برای مثال وسیله ای به نام تلویزیون را در نظر بگیرید. تلویزیون از عمومی ترین وسایلی است که تقریباً در همه ی خانه ها یافت می شود و عمر آن به چند دهه بیشتر قد نمی دهد. هیچ فکر کرده اید که این وسیله چه نیازی از نیازهای شما را پاسخ می دهد؟ چرا هر زندگی مشترک جدیدی که می خواهد آغاز شود، یکی از لوازم اصلی اش باید تلویزیون باشد؟

اگر نیازهایمان در زندگی را در نظر بگیریم، می توانیم آنها را به سه دسته عمده تقسیم بندی نماییم: 1- نیازهای ضروری  2- نیازهای نیمه ضروری 3- نیازهای غیر ضروری

نیازهای ضروری آنهایی هستند که بشر بدون آنها قادر به ادامه ی زندگی نیست. مثل غذا، آب، اکسیژن،... نیازهای نیمه ضروری به  نیازهایی گفته می شود که اگر چه برای ادامه ی زندگی ضرورتی مانند دسته ی اول ندارند ولی بدون وجود آنها، زندگی، خصوصاً زندگی اجتماعی مختل می شود. مثل نیاز به استفاده از اتومبیل برای رفت و آمد. اما گروه سوم، نیازهایی هستند که در واقع نه ضروری اند که بتوانیم آنها را در گروه اول جای دهیم و نه بدلیل مقتضیات زمان ضروری شده اند تا آنها را متعلق به گروه دوم بدانیم؛ بلکه نیازهایی زائد و فضله هستند. اغلب چیزهایی که ما آنها را با عنوان تجملات و تشریفات می شناسیم، مربوط به این گروه می شود. 

برگردیم به مثالی که زدیم؛ " تلویزیون". ما هیچ وقت فکر نکرده ایم که چرا اینقدر وابسته به تلویزیون شده ایم. با خودمان فکر می کنیم که خوب ما آزادانه و با اختیار خودمان از این وسیله استفاده می کنیم. اما شاید واقعیت چیز دیگری باشد! جالب است بدانید کم نیستند نخبگانی در خود غرب که در مورد استفاده از تلویزیون هشدار می دهند. حتی بعضی از آنها که  فضای رسانه ای غرب را بخوبی می شناسند، اعتقاد دارند که تلویزیون ابزاری به معنای واقعی کلمه  "خطرناک" است زیرا که می تواند جهان بینی و واقعیت ها را تغییر دهد و نگاه شما را آنطور که خود می خواهد، سازماندهی کند.

جری ماندر یکی از این اندیشمندان است که در گفت و گو با یک شبکه ی رادیویی، نکات مهمی را مطرح می کند. در قسمتی از این پرسش و پاسخ آمده است:

به نظر می رسد که مدرنیته و عقل ابزارساز بشر غربی، به شدت خواهان ترویج و تحمیل ابزارهایش به سراسر دنیا و ترویج سبک زندگی مطلوب سرمایه داران جهانی است. باید اذعان کنیم که بیشتر از آنکه ما به رسانه احتیاج داشته باشیم، این رسانه است که به ما محتاج است. رسانه ها مهمترین نقش را در ترویج سبک خاصی از زندگی ایفا می کنند. حیات سرمایه داران و زالو صفتان جهانی که درصدد حفظ سلطه خود هستند، به شدت وابسته به این است که من  و شما و همه ی  مردم دنیا، چگونه می اندیشیم و از آن مهمتر چگونه زندگی می کنیم.

.............

پی نوشت: لازم است متذکر شویم که در شرایط کنونی کسی در لزوم رسیدن به بالاترین سطح تکنولوژی در نظام اسلامی شکی ندارد و آن را از اوجب واجبات می دانیم. اما نکته ای که وجود دارد این است که ما برای پایه گذاری تمدن عظیم اسلامی نیازمندیم به این گونه مسائل به صورت عمیق و گسترده بپردازیم و نسبت تکنولوژی مدرن و مسائلی از این دست را با تمدن اسلامی روشن سازیم.