ریمـدان؛ گره کار کجاست؟ از آمارهای متناقض تا مسئولیتی که همه باید بپذیرند

گروه اقتصادی،ماجرای ریمدان را نمی‌توان دیگر صرفاً با یک جمله مانند «مرز شلوغ است» توضیح داد.
به گزارش بولتن نیوز،در هفته‌های گذشته گزارش‌هایی درباره توقف تعداد زیادی کامیون، شکل‌گیری صف‌های طولانی، مشکلات رفاهی رانندگان، هزینه‌های توقف و حتی آسیب دیدن برخی محموله‌ها منتشر شده است.
در مقابل، مسئولان از افزایش قابل توجه ظرفیت و تردد در مرز خبر می‌دهند.
هر دو روایت ممکن است بخشی از واقعیت را بیان کنند؛ اما برای حل مسئله، حدس و روایت کافی نیست. عدد دقیق لازم است.
اول یک اصلاح مهم؛ «تردد» با «خروج» فرق دارد
در برخی گزارش‌ها عدد ۷۰۰ تا ۸۰۰ دستگاه در روز به‌گونه‌ای مطرح شده که ممکن است این تصور ایجاد شود که روزانه ۷۰۰ یا ۸۰۰ کامیون از مرز خارج می‌شوند.
در حالی که این عدد، تردد مجموع است و شامل رفت‌وبرگشت می‌شود.

بنابراین نمی‌توان آن را معادل ۷۰۰ یا ۸۰۰ خروج قطعی دانست.
همین تفکیک ساده نشان می‌دهد چرا در گزارش‌های مربوط به ریمدان باید از واژه‌های دقیق استفاده کرد؛ زیرا یک تفاوت کوچک در تعریف «تردد»، «ورود»، «عبور» و «خروج» می‌تواند تصویر کاملاً متفاوتی از وضعیت مرز ایجاد کند.
اما همین‌جا سؤال مهم‌تری شکل می‌گیرد:
اگر حجم تردد فعلی نسبت به گذشته چند برابر شده، ظرفیت واقعی خروج از گلوگاه اصلی چقدر است و موجودی واقعی صف چه تعداد است؟
این همان عددی است که باید شفاف شود.
آمار را شفاف کنیم؛ نه با حرف، با سند
بهترین راه پایان دادن به اختلاف روایت‌ها بسیار ساده است.
مسئولان می‌توانند برای یک بازه مشخص اعلام کنند:
موجودی کامیون‌های منتظر در ابتدای روز چقدر بوده؟
چند کامیون وارد فرآیند شده‌اند؟
چند دستگاه واقعاً عبور یا خارج شده‌اند؟
چند کامیون به دلیل نقص مدارک متوقف مانده‌اند؟
چند دستگاه منتظر پذیرش طرف مقابل بوده‌اند؟
متوسط زمان توقف کامیون‌ها چقدر است؟
ظرفیت واقعی پذیرش در هر شبانه‌روز چقدر است؟
این اطلاعات می‌تواند بدون انتشار مشخصات شخصی یا اطلاعات حساس، تصویر دقیقی از وضعیت ارائه کند.
اگر عددها شفاف شوند، بسیاری از اختلافات موجود خودبه‌خود پایان خواهد یافت.
اما مسئولیت فقط با یک دستگاه نیست
در بررسی ریمدان نباید به دنبال یک مقصر واحد باشیم.
فرآیند تجارت خارجی یک زنجیره است و هر حلقه وظیفه خودش را دارد.

مرزبانی و فراجا مسئولیت‌های مشخص امنیتی، انتظامی و کنترلی دارند.
گمرک مسئول تشریفات گمرکی و فرآیندهای مرتبط با کالا است.
پایانه‌ها و دستگاه‌های متولی حمل‌ونقل باید زیرساخت و مدیریت تردد را متناسب با حجم کار فراهم کنند.
استانداری، منطقه آزاد، بازارچه مرزی و سایر دستگاه‌های مرتبط با تجارت خارجی نیز در بخش‌هایی از این زنجیره نقش دارند.
حتی طرف مقابل در مرز نیز ظرفیت و مقررات خودش را دارد.
بنابراین اگر یک گلوگاه در هرکدام از این حلقه‌ها ایجاد شود، نتیجه آن می‌تواند در انتهای زنجیره به شکل صف کامیون و نارضایتی راننده دیده شود.
این دقیقاً همان جایی است که باید به جای مقصرسازی، مسئولیت هر دستگاه را دقیقاً مشخص کرد.
اما صاحبان کالا و رانندگان هم باید پاسخگو باشند
منصفانه نیست که تمام مشکلات را به دستگاه‌های دولتی نسبت دهیم.
صاحب کالا و راننده نیز باید با مدارک کامل وارد فرآیند شوند؛ مجوزهای لازم، اسناد گمرکی، مدارک خودرو و راننده و در موارد لازم مجوزهای مربوط به خروج موقت و ویزا باید از ابتدا مشخص باشد.
اگر کامیونی بدون تکمیل مدارک در صف قرار گرفته باشد، نمی‌توان انتظار داشت صرفاً به دلیل حضور در صف، همه دستگاه‌ها اجازه عبور آن را صادر کنند.
از سوی دیگر، اگر مدارک کامل است، نوبت فرا رسیده و هیچ مانع قانونی وجود ندارد، توقف طولانی کامیون نیز باید دارای دلیل روشن، مستند و قابل پیگیری باشد.
این دو موضوع باید همزمان دیده شوند.
یک سؤال جدی از صاحبان کالا
در کنار سؤال از دستگاه‌های مسئول، یک سؤال مهم نیز باید از برخی صاحبان کالا و کامیون‌ها پرسیده شود:

اگر حجم تردد مرز افزایش یافته، چرا بعضی کامیون‌ها مدت بسیار طولانی در پارکینگ یا محدوده مرز باقی می‌مانند؟
آیا مدارک آنها کامل است؟
آیا اظهار گمرکی انجام شده؟
آیا نوبت آنها رسیده است؟
آیا مجوزهای لازم برای راننده و خودرو وجود دارد؟
آیا مانع از طرف دستگاه‌های داخلی است یا طرف مقابل؟
و اگر همه مدارک کامل است و نوبت نیز فرا رسیده، دلیل توقف دقیقاً چیست؟
پاسخ به همین سؤالات می‌تواند بخشی از گره موجود را باز کند.
گزارش را از «روایت» به «مستندات» تبدیل کنیم
برای همین، رسانه می‌تواند یک قدم فراتر بگذارد.
از صاحبان کالا و رانندگانی که مدعی هستند با وجود تکمیل مدارک و رسیدن نوبت، بار یا کامیونشان برای مدت طولانی متوقف مانده است، دعوت می‌کنیم مستندات خود را ارائه کنند.
اظهارنامه، پته یا اسناد گمرکی، تاریخ ورود، نوبت، مدارک مربوط به خودرو و هر مدرکی که نشان دهد توقف در چه مرحله‌ای اتفاق افتاده است.
این رسانه آمادگی دارد موارد مستند را دریافت و از دستگاه مسئول درباره علت توقف آنها پاسخ بخواهد.
این روش یک فایده مهم دارد:
اعتراض واقعی از ادعای بدون سند جدا می‌شود.
اگر کسی واقعاً تمام مراحل قانونی را طی کرده و بدون دلیل متوقف مانده باشد، باید از حق او دفاع کرد.
و اگر مشخص شود بخشی از مشکل ناشی از نقص مدارک، رعایت نکردن فرآیند یا تصمیم خود صاحب کالا بوده، آن هم باید صادقانه به مردم گفته شود.
ریمدان قربانی افزایش ظرفیت نشود
یک واقعیت دیگر را هم باید پذیرفت.
اگر حجم تجارت از مسیر ریمدان نسبت به گذشته افزایش قابل توجهی پیدا کرده، طبیعی است که مرزی که برای حجم پایین‌تری طراحی شده، با فشار بیشتری روبه‌رو شود.
این افزایش تردد فی‌نفسه اتفاق بدی نیست؛ برعکس، فعال شدن تجارت زمینی می‌تواند یک فرصت اقتصادی مهم برای کشور باشد.
اما فرصت اقتصادی بدون زیرساخت، خیلی زود به بحران تبدیل می‌شود.
اگر قرار است ریمدان روزانه صدها کامیون را مدیریت کند، باید جاده، پارکینگ، امکانات رفاهی، فرآیند نوبت‌دهی، تجهیزات کنترلی و ظرفیت پذیرش طرف مقابل نیز متناسب با همین حجم توسعه پیدا کند.
شبانه‌روزی شدن گمرک؛ خوب اما کافی نیست
فعالیت شبانه‌روزی گمرک می‌تواند یک اقدام مثبت باشد، اما نباید آن را پایان کار دانست.
اگر کامیون بعد از انجام تشریفات گمرکی در مرحله دیگری متوقف شود، شبانه‌روزی شدن گمرک به‌تنهایی مشکلی را حل نمی‌کند.
کل زنجیره باید هماهنگ و متناسب با حجم تردد کار کند.
از مدیریت نوبت‌دهی و پارکینگ گرفته تا کنترل مرزی، پایانه، جاده دسترسی و هماهنگی با طرف پاکستانی.
راه‌حل چیست؟
برای پایان دادن به این وضعیت، یک اقدام عملی می‌تواند بسیار مؤثر باشد:
تشکیل ستاد دائمی مدیریت ریمدان با حضور همه دستگاه‌های مرتبط و انتشار روزانه چند شاخص مشخص:
تعداد کامیون‌های موجود در صف، تعداد ورودی، تعداد عبوری، تعداد خروجی واقعی، تعداد خودروهای متوقف به دلیل نقص مدارک و ظرفیت پذیرش طرف مقابل.
با این کار، دیگر نیازی به حدس و گمان و اختلاف روایت نیست.
در کنار آن، باید برای کالاهای فسادپذیر و محموله‌های حساس مسیر و اولویت مشخص تعریف شود و ظرفیت بخش خصوصی برای ایجاد پایانه، پارکینگ، انبار و خدمات رفاهی نیز به میدان بیاید.
دولت می‌تواند زمین و مجوز را تسهیل کند و بخش خصوصی سرمایه‌گذاری و اجرا را بر عهده بگیرد.
ریمدان؛ یک فرصت برای اصلاح، نه میدان اتهام
آنچه امروز در ریمدان می‌گذرد باید جدی گرفته شود؛ اما راه‌حل آن متهم کردن یک دستگاه یا دفاع کورکورانه از دستگاه دیگر نیست.
راه‌حل، شفافیت است.
شفافیت در آمار.
شفافیت در مسئولیت‌ها.
شفافیت در مدارک.
شفافیت در علت توقف هر کامیون.
و شفافیت در عملکرد صاحبان کالا.
اگر مرزبانی وظیفه‌ای دارد، باید انجام دهد.
اگر گمرک مسئولیتی دارد، باید پاسخگو باشد.
اگر پایانه و زیرساخت مشکل دارد، باید اصلاح شود.
اگر بازارچه یا منطقه آزاد در فرآیند نقش دارد، باید مسئولیتش روشن باشد.
و اگر صاحب کالا مدارک یا الزامات لازم را رعایت نکرده، نباید هزینه آن را به گردن دیگران انداخت.
ریمـدان می‌تواند همچنان یک گره باقی بماند؛ یا می‌تواند تبدیل شود به نقطه‌ای که از آن، مدیریت یکپارچه و هوشمند مرزهای تجاری کشور آغاز شود.
اکنون وقت آن است که به جای «چه کسی مقصر است؟» یک سؤال دقیق‌تر بپرسیم:
«کدام مرحله متوقف است، چه کسی مسئول آن مرحله است و برای رفع آن دقیقاً چه اقدامی باید انجام شود؟»
اگر این سه سؤال پاسخ داده شود، بحران ریمدان نه با شعار، بلکه با راهکار واقعی حل خواهد شد.