روایت پژوهی و قدرت معنا

به گزارش بولتن نیوز دکتر محمد باقر تورنگ نوشت: این وجیزه سعی دارد بازتعریف نقش نهادهای دانشی در عصر رسانه را تبیین بیشتری کند.تحولات سریع رسانه‌ای و ظهور شبکه‌های تعاملی، مفهوم «روایت» را به یکی از اصلی‌ترین بنیان‌های شکل‌دهی به افکار عمومی و هویت اجتماعی بدل کرده است. در چنین شرایطی، نهادهای تولید معنا—به‌ویژه دانشگاه و #حوزه—با مسئولیتی تاریخی مواجه‌اند. این یادداشت ضمن تبیین جایگاه روایت در ساختار قدرت نرم، به بیان رسالت‌های این دو نهاد پرداخته و هشدار می‌دهد که کاهلی، تأخیر یا سطحی‌نگری در این میدان می‌تواند پیامدهایی عمیق، بلندمدت و جبران‌ناپذیر برای نظام دانایی جامعه ایجاد کند.۱. روایت به‌مثابه سازوکار قدرت نرم  بر اساس رویکردهای معاصر در روایت‌پژوهی و تحلیل گفتمان (نظیر رویکردهای برونر، ریکور و لایبنر)، روایت نه یک ابزار جانبی، بلکه ساختار اصلی سازمان‌دهی تجربه، حافظه و هویت جمعی است.  در جهان امروز، رقابت میان کنشگران جهانی اساساً نه بر سر «اطلاعات»، بلکه بر سر چارچوب‌های معنایی است که واقعیت را قابل فهم می‌کنند.  غفلت نهادهای علمی از این سطح از واقعیت اجتماعی، به معنای واگذاری میدان تفسیر جهان به بازیگران بیرونی است. ۲. رسالت دانشگاه: تقویت تفکر انتقادی و تولید روایت‌های مبتنی بر شواهد  نقش #دانشگاه در این میدان، یک نقش صرفاً آموزشی نیست؛ بلکه نقشی ساختاردهنده به نظام دانایی عمومی است. مهم‌ترین مسئولیت‌های دانشگاه عبارت‌اند از:- سامان‌دهی آموزش‌های روش‌شناختی برای تحلیل روایت‌های رسانه‌ای  - تولید پژوهش‌های میان‌رشته‌ای درباره سازوکارهای قدرت در بازنمایی‌ها  - تربیت نسل جدیدی از متخصصان روایت، داده‌کاوی و تحلیل گفتمان  - نهادینه‌سازی تفکر انتقادی برای تشخیص روایت‌های معتبر از روایت‌های احساس‌محور
هشدار آکادمیک  کم‌توجهی دانشگاه به این وظایف، زمینه‌ساز «بی‌دفاعی شناختی» جامعه می‌شود؛ وضعیتی که در آن مخاطب، مصرف‌کننده انفعالی روایت‌های بیرونی است و توان تمییز میان داده و تفسیر را از دست می‌دهد. چنین وضعیتی در بلندمدت موجب فرسایش سرمایه علمی و افزایش بحران‌های ادراکی در جامعه خواهد شد. ۳. رسالت حوزه: مرجعیت اخلاقی، معنایی و هرمنوتیکی  حوزه با سابقه طولانی در معناکاوی، اخلاق روایت و تبیین نظام‌های معنایی، نقش مهمی در پایداری هویتی و معنوی جامعه دارد. وظایف ویژه آن شامل:- بازتدوین اخلاق روایت‌گری مسئولانه - تبیین چارچوب‌های معنایی مبتنی بر کرامت، انصاف و حقیقت‌جویی  - مشارکت فعال در گفت‌وگوهای معرفتی با دانشگاه برای بازخوانی مسائل کلان اجتماعی  - تربیت اهل بیان و تحلیل که روایت را با صداقت و عمق معنایی پیوند دهند هشدار ثانوی:   بی‌تفاوتی یا تأخیر در ورود حوزه به میدان روایت‌پژوهی، سبب عقب‌ماندگی معنایی جامعه و شکل‌گیری خلأهای هویتی می‌شود. خلأ معنایی در عرصه روایت، به‌سرعت توسط روایت‌های غیرمسئولانه، هیجانی و بعضاً غیرواقعی پر می‌شود و بازگرداندن تعادل اخلاقی به جامعه، پس از وقوع این رخداد، بسیار دشوار و پرهزینه است. ۴. پیامدهای خطرناک کم‌کاری نهادی  دانشگاه و هم حوزه، در صورت تنزل نقش خود به آموزش‌های رسمی یا گفتارهای تکراری،به تدریج از جایگاه «تولیدکننده معنا»خارج شده و به ناظرانی منفعل تبدیل می‌شوند. این انفعال پیامدهایی جدی دارد:- واگذاری مشروعیت روایت‌سازی به بیرون ازنهادهای علمی- افزایش آسیب‌پذیری شناختی و گسترش روایت‌های غیرمستند  - ضعف درشکل‌دهی به هویت اجتماعی منسجم- بروز شکاف میان نسل‌ها درتفسیر واقعیت  - رسوب بی‌اعتمادی نسبت به منابع دانشی رسمی
این پیامدها، از منظر جامعه‌شناسی معرفت، قابل جبران سریع نیستند و معمولاً اثرات بلندمدت برجای می‌گذارند. ۵. ضرورت یک الگوی هم‌افزا  مقابله با #بحران_روایت نه با فعالیت جداگانه دانشگاه و حوزه، بلکه با همکاری معرفتی و ساختاری این دو نهاد ممکن است.  چنین همکاری‌ای باید بر سه محور استوار باشد:1. دانش روایی مبتنی بر داده و تحلیل2. چارچوب اخلاقی برای تولید و توزیع روایت 3. حضور فعال در فضای عمومی و دیجیتالترکیب این سه محور می‌تواند جامعه را از مصرف‌کننده منفعل روایت، به تولیدکننده هوشمند معنا تبدیل کند.کلام آخر:#روایت، عرصه‌ای فرعی و رسانه‌ای نیست؛ زیربنای قدرت نرم و عامل سازمان‌دهنده فهم مشترک از جهان است.  اگر دانشگاه و حوزه—به عنوان دو نهاد اصلی تولید معنا—در این میدان دچار کاهلی، محافظه‌کاری یا تأخیر راهبردی شوند، جامعه در معرض آشفتگی شناختی، فرسایش اعتماد عمومی و سردرگمی معنایی قرار می‌گیرد؛ وضعیتی که بازسازی آن به‌سادگی ممکن نیست.