گزارش ديدار موسوي با مخاطبانش

ديدار علي موسوي گرمارودي با مخاطبان آثارش در فروشگاه شهر كتاب مركزي روز گذشته سه‌شنبه (پنجم ارديبهشت ماه) برگزار شد.

به گزارش خبرنگار بخش ادب خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا)، در آغاز اين ديدار حسين پاكدل با بيان اينكه اگر ساعت‌ها هم درباره‌ي جناب موسوي گرمارودي سخن بگويم گوشه‌اي از تلاش‌ها و فعاليت ايشان را برشمردم، از علي موسوي گرمارودي خواست به مناسبت فرا رسيدن ايام شهادت حضرت زهرا(س) به ايراد سخناني درباره‌ي سوگ و مرثيه‌سرايي آييني در ادبيات فارسي بپردازد.

در ادامه علي موسوي گرمارودي در واكنش به صحبت‌هاي حسين پاكدل با بيان اين‌كه من آگاه هستم كه چقدر عمرم ضايع شده است به بحث درباره‌ي شعر سوگ و مرثيه‌سرايي در ادبيات فارسي پرداخت و گفت: تاريخچه شعر سوگ در شعر فارسي كم‌سابقه‌تر از شعر عربي است. در شعر عرب ما از سال اول هجرت شاهد اين هستيم كه سوگ‌سروده‌هايي نوشته شده است. اگر بخواهيم به سوگ‌سروده‌ها درباره‌ي حضرت زهرا (س) نگاه كنيم، مي‌توان از همان روزهاي نخست شهادت ايشان از شعراي عرب سوگ‌سروده‌هاي متعددي باقي مانده است و از ياد نبريم كه خود حضرت زهرا(س) سوگ‌سروده‌هايي را گفته است و همچنين مجموعه‌اي از شعرهاي ايشان به صورت ديواني چاپ شده است.

اين شاعر با خواندن يكي از سوگ‌سروده‌هاي مشهور حضرت زهرا(س) تصريح كرد: متاسفانه به دليل هجوم و غارت و حمله‌هاي متعددي كه در گذر زمان به ايران شده است، سروده‌هايي از شاعران ايراني در سال‌هاي اول و سوم هجرت نداريم و از شاعران قرن سوم هجري هم از مجموعه چند شاعر 61 بيت بر جاي مانده است كه در جاهاي مختلفي پراكنده بودند جمع‌آوري شده و در كتابي با شاعران قرن سوم هجري ارائه شده است. مثلا تعدادي از سروده‌هاي حنظله بادغيسي و فيروز مشرقي به عنوان شاهد مثال لغت‌نامه اسدي توسي آمده است. در واقع ديوان شعرشان از بين رفته است. قديمي‌ترين ديوان برجاي مانده از شاعران فارسي ديوان كسايي مروزي است كه مربوط به قرن پنجم است. امين رياحي آثار و نسخه‌هايي از كسايي مروزي را در هند پيدا كرد و مجموع اين ديوان شايد به دو هزار بيت نرسد و بعد از آن ديوان رودكي سمرقندي است كه مربوط به قرن چهارم هجري است. در توصيف از بين رفتن آثار شاعران يكي چند قرن اول هجري بايد بگويم كه آنچه كه از رودكي اكنون در دست ما است بسيار كمتر از مجموعه شعرهايي است كه نوشته است.

موسوي گرمارودي خاطرنشان كرد: نخستين سوگ‌سروده‌اي درباره اهل بيت (ع) كه به دست ما رسيده مربوط به كسايي مروزي است و امين رياحي مي‌گويد سوگ‌سروده كسايي مروزي نخستين سوگ‌سروده مذهبي در شعر فارسي است. دومين اثر را كه همين اواخر نسخه‌اي خطي از آن كشف و معرفي شده است منظومه علي‌نامه است. علي‌نامه اثر شاعري با تخلص ربيع است كه در سال 480 هجري قمري يعني در نيمه دوم قرن پنجم نگارش آن به انجام رسيده است و بالغ بر 12600 بيت در همان بحري است كه فردوسي شاهنامه را سروده است. اين منظومه شرح جنگ جمل و جنگ صفين است. هر چند از لحاظ بلاغت و زيبايي‌شناسي در اندازه‌ي اثر سترگ فردوسي نيست اما سعي كرده است كه در سرايش آن از شاهنامه تقليد كند و من هم به پيشنهاد موسسه ميراث مكتوب به‌گزيني از بهترين بخش‌هاي علي‌نامه را با نگارش مقدمه‌اي مبسوط در معرفي اين شاعر و نوع كارش و همچنين تاثيري كه از فردوسي گرفته تدوين كرده‌ام كه در نمايشگاه كتاب عرضه مي‌شود.

وي متذكر شد: امين رياحي درباره‌ي سوگ‌سرايي در فرهنگ ايران قبل از اسلام در خراسان و ماوراء‌النهر مي‌گويد كه برپايي آيين سوگ سياوشان و سوگ‌سرايي سابقه ديريني دارد و مي‌بينيم كه در دوره بعد از اسلام هم در كنار نوشتن مرثيه‌ها و سوگ‌سروده‌هاي آييني سوگ سروده‌هاي غيرآييني نيز وجود دارد.

گرمارودي در ادامه به تشريح روند سوگ سروده‌هاي غير آييني در ادبيات فارسي پرداخت و اظهار كرد: رودكي سمرقندي از جمله نخستين شاعراني است كه در آثارش سوگ‌سروده ديده مي‌شود كه يكي از مهمترين آن‌ها مرثيه‌اي است كه در مرگ شهيد بلخي نوشته است. همچنين در شاهنامه فردوسي ما شاهد سوگ‌سروده‌هاي غيرآييني درباره‌ي شخصيت‌هايي مانند سياوش و ديگر اسطوره‌ها و قهرمان‌هاي شاهنامه است و همچنين فردوسي در اثرش سوگي هم درباره‌ي فرزندش دارد.

كمال‌الدين اصفهاني و خاقاني از ديگر شاعراني هستند كه سوگ‌هاي غيرآييني را در شعرهايشان آورده‌اند و عبدالحسين زرين‌كوب در توضيحي درباره‌ي يكي چند سوگ‌سروده غيرآييني سعدي مي‌گويد در سوگ سروده‌هاي سعدي جذبه و شور خاصي وجود دارد و بسيار اثرگذار است كه فقط معطوف به سوگ شخصي نيست بلكه مصايب و گرفتاري‌هاي بزرگتري را نيز مطرح مي‌كند. همچنين حافظ از ديگر چهره‌هاي نام‌آور ادبي پارسي است كه سوگ‌سروده مشهورش را در درگذشت فرزندش نوشته است.

او با خواندن بخش‌هايي از سوگ سروده‌هاي شاعراني كه سوگ‌هاي غير آييني نوشته‌اند سخنش را دنبال كرد و در توضيح و مرور سوگ‌سروده‌هاي آييني شاعران ايراني تصريح كرد: نخستين سوگ‌سروده‌هاي آييني را مي‌توان در ديوان كسايي ديد البته از ياد نبريم كه اگر بخواهيم تلميح‌هايي كه در ارتباط با ائمه اطهار و اهل بيت در شعر فارسي نوشته شده است مد نظر قرار دهيم مثنوي هفتاد من كاغذ مي‌شود و بسياري از شاعران ادبيات ايران در كنار سروده‌هايي كه در مدح و منقبت اهل بيت(ع) نوشته‌اند تلميح‌هايي به ائمه در آثارشان داشته‌اند. اين موضوع در شعرهاي كساني مانند قطران تبريزي،‌ ابوبكر زين‌الدين هروي، خاقاني بيشتر از ديگر شاعران ديده مي‌شود.

اين مترجم قرآن گفت: در قرن پنجم هجري حكيم سنايي غزنوي است كه قصيده‌هايي را در رثاي اهل بيت مي‌سرايد و همچنين در قرن ششم شاعري به نام ابوالمفاخر رازي تمام حوادث كربلا را به شعر درآورده است. در ادامه اين سنت سوگ سرايي آييني مي‌بينيم در قرن هفتم حضرت مولانا در غزل معروف «كجاييد اي شهيدان خدايي» در رثاي شهداي كربلا غزلي گفته است و همچنين ما در فرازهاي مختلف مثنوي هم مي‌بينيم كه به حادثه كربلا و ائمه توجه دارد. و در ادامه اين سنت شاهد حضور محتشم كاشاني هستيم كه با ترجيع‌بند معروف‌اش درك دقيقي از عناصر مهم واقعه عاشورا يعني عشق، حماسه و عرفان در شعرش به دست مي‌دهد و همين راز توفيق او و ماندگاري اين سوگ‌سروده معروف است. در دوره‌ي صفويه و قاجاريه به اين طرف به دليل امكان آزادي‌هايي كه پيش مي‌آيد و شاعران شيعي بدون هراس و دلواپسي مي‌توانند سروده‌هايي را در مدح و منقبت ائمه بسرايند شاهد گسترش و فراواني سروده‌هاي آييني در رثا يا سوگ ائمه است. بيدل كاشاني از جمله شاعران دوره قاجار است كه سعي كرده است به تاسي از محتشم كاشاني ترجيع‌بندي را در رثاي ائمه بنويسد.

او افزود: از ديگر شاعران آن دوره مي‌توان به وصال شيرازي اشاره كرد كه نيكوترين سوگ‌سروده را درباره امام حسن مجتبي(ع) در ادبيات فارسي نوشته است.

همچنين در همين دوران است كه شاهد مرثيه‌گويي براي سينه‌زني و مراسم عزاداري هستيم كه كساني مانند بيدل باغدشتي الموتي، ميرزا موسي مكلا طالقاني از آن دسته افرادي هستند كه مرثيه‌سرايي براي سينه زني و مراسم عزاداري را رواج مي‌دهند.

وي در پايان با اشاره به عمان ساماني از شاعران دوره قاجاريه كه همه اعضاي خانواده آن‌ها از شاعران و ذاكران اهل بيت بوده‌اند و صاحب ديوان گنجينه اسرار است بخش‌هايي از سوگ‌سروده اين شاعر در دوره قاجار را خواند.