جام جم؛ از ابتدا تا انتها

پیشینه هر روزنامه‌ای را که می‌خوانی، برگی از تاریخ مطبوعات را تورق می‌کنی و برگی از تاریخ مملکت و  اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور را. جام جم از آن دسته روزنامه‌های است که با تولدش جایی برای خود در تاریخ مطبوعات باز کرد و چند مشخصه را به خود اختصاص داد. خواندن سرگذشت شکل‌گیری این روزنامه، اهداف و عملکردش برای روزنامه‌نگاران، مخاطبان روزنامه، دانشجویان و افراد علاقه‌مند جالب خواهد بود.

تولد جام جم

زمزمه‌هاي مربوط به انتشار روزنامه جام‌جم از بهمن ماه 1378 شنيده شد. این روزنامه به صاحب امتیازی صداوسیمای جمهوری اسلامی از فرصت تبلیغات تلویزیونی برخوردار بود و بدین جهت به نظر می‌رسید که بتواند در بادي امر نظر مخاطبان بی‌شماری را جلب کند. البته همین مسئله، نکته ای بود که منتقدان روزنامه‌های وابسته به دولت را در مظان رقابت با بخش خصوصی قرار می‌داد. علاوه بر آن منتقدان معتقد بودند که صداوسیما، که خود رسانه دیداری و شنیداری عظیمی است، به انتشار رسانه مکتوب روی آورده و آن را نشانگر ضعف این سازمان در ارتباط برقرار کردن با مخاطبان عنوان می‌کردند.

 در آن زمان روزنامه‌ها و نشریات زیادی منتشر می‌شد و انتشار یک مجله یا روزنامه چیز چندان عجیب و غریبی نبود اما اينكه رسانه‌اي مانند صداوسيما با داشتن چند شبكه تلويزيوني و راديويي اقدام به راه‌اندازي روزنامه‌ای کند، کمی عجیب به نظر می‌رسید. براي سال‌هاي طولاني هفته‌نامه سروش و نشريات مختلف آن از سروش جوان گرفته تا نوجوان، تنها رسانه مكتوب اين سازمان بود.

به هر حال، جام جم از اردیبهشت سال 79، تمام رنگی با تیمی كارآزموده و حرفه‌ای شروع به کار کرد. جهت‌گیری این روزنامه نیز شبیه روزنامه همشهری، اعتدال و تمرکز آن بر موضوعات اجتماعی بود که همین رویه را در سال‌های بعد هم حفظ کرد. صداوسیما در جواب  انتقادات وارده، دلیل راه‌اندازی این روزنامه را تکمیل رسالت رسانه‌ای خود و رسیدن به تعریف بنگاه چندرسانه‌ای که از جمله اهداف و افق‌های دید سازمان بود عنوان کرد. این هدفگذاری، بعدها منجر به راه‌اندازی جام جم آنلاین شد که اولین روزنامه مجازي روزانه و رسمی کشور است.

شکل‌گیری روزنامه

از آنجا که قرار بود سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، صاحب امتیاز این روزنامه باشد، گروه رسانه، اولين گروهي بود كه در روزنامه جام‌جم شكل گرفت و قوام پيدا كرد. در آن زمان علیرضا رضاداد به واسطه مسئولیت مدیریتی خود در سیما به عنوان دبیر گروه رسانه انتخاب شد. او نیز فاطمه مرادی، مدیر روابط عمومی سیما فیلم در آن مقطع را مسئول گروه رسانه کرده بود. برای شروع مسئولان روزنامه تصميم گرفتند نوروز سال 1379 ويژه‌نامه‌اي منتشر كنند و قرار بود این ویژه‌نامه به معرفي برنامه‌هاي تلويزيوني بپردازد. اتفاقي كه تا پيش از آن در روزنامه‌هاي ديگر به‌ندرت مي‌افتاد و اغلب در نشریات اگر به برنامه‌های صداوسیما پرداخته می‌شد با نگاهی یکطرفه و در نقد عمومی آن بود.

 در آن زمان صفحه‌های سوم و آخر روزنامه مربوط به گروه رسانه بود. اين نشاندهنده اهميتي بود كه در ماكت پيشنهادي اين روزنامه به صفحات فرهنگي و هنري داده شده بود. به مرور مشخص شد جام‌جم قرار است روزنامه‌اي فرهنگي اجتماعي و متفاوت از فضای غالب روزنامه‌نگاری سیاسی آن دوره باشد.

البته گروه سياسي نيز از اولين گروه‌هايي بود كه در جام‌جم شكل گرفت. پرويز اسماعيلي، اولين دبير سرويس سياسي بود كه كار خود را با حضور كتايون مافي و عليرضا موثقي آغاز كرد. مانند اغلب روزنامه‌ها صفحه دوم جام جم به اخبار و گزارش‌های سياسي تعلق داشت، اما صفحه سوم كه به تعبيري مهم‌ترين صفحه هر روزنامه است، به انتشار خبرهاي راديو و تلويزيون اختصاص يافت. بر خلاف تصور اوليه، فعاليت در روزنامه‌اي مانند جام‌جم در آن سال‌ها كار چندان ساده‌اي نبود. مهمترين مسئله ارتباط با شبكه‌هاي تلويزيوني و راديويي بود كه در اين بخش به دليل نبود بستر مناسب، فعاليت به سختي و كندي پيش مي‌رفت. تا آن مقطع روابط عمومي در شبكه‌ها عمدتاً بخش‌هاي محدود و كم‌تحركي بودند كه فعاليت آنها بيشتر شامل فعاليت‌هاي اداري بود. به این دلیل تلاش براي انتشار ويژه‌نامه نوروز به نتيجه نرسيد.

آن روزها مسئولان روزنامه به دنبال زمان مناسبي براي انتشار اولين شماره روزنامه جام‌جم بودند. تاريخ چهاردهم فروردين ماه يكي از زمان‌هاي پيشنهادي براي انتشار روزنامه بود، اما عملاً تا شكل‌گيري همه گروه‌ها و آمادگي براي انتشار روزنامه، زمان قابل توجهي صرف شد و در نهايت دهم ارديبهشت ماه سال 1379، اولين شماره روزنامه جام‌جم در دوازده صفحه منتشر شد. در اين مدت گروه‌هايي مانند علمي، جامعه، اقتصاد، جهان و فرهنگ و هنر هم به تركيب روزنامه اضافه شده بودند و روزنامه شكل تقریباً كامل خود را پیدا کرده بود. البته انتشار جام جم در آن مقطع با استقبال چنداني از سوي جامعه روزنامه‌نگاري مواجه نشد. روزنامه‌خوان‌هاي حرفه‌اي در آن مقطع به روزنامه‌هاي سياسي عادت كرده بودند و توجه چنداني به جام‌جم نداشتند و از عبارت «كيهان رنگي» در مورد اين روزنامه استفاده مي‌كردند. براي كمتر كسي قابل درك بود كه چرا يك روزنامه دو صفحه مهم خود را باید به مطالب فرهنگي و هنري اختصاص ‌دهد!

آيا پرداختن به مطالب اجتماعي مي‌تواند مفيد و مؤثر باشد؟ آيا مي‌توان مخاطبي براي چنين روزنامه‌اي متصور شد؟ چه گروه‌هایی مي‌توانند مخاطبان احتمالي اين روزنامه باشند؟ اين ترديدها و پرسش‌ها چنان جدي بود كه حسين سلطان‌محمدي به عنوان سرپرست تيم گروه رسانه تصميم گرفت پس از راه افتادن كار، گروه رسانه را به فرد ديگري بسپارد. گذشته از اين موضوع ، تأمين مطالب دو صفحه مربوط به رسانه در روزنامه كار بسيار سختي بود و روزنامه‌نگاران سينمايي پس از مدت كوتاهي حضور در جام‌جم، گاهي از همكاري با روزنامه منصرف مي‌شدند. علت هم اين بود كه سبك خبرنويسي سينمايي در آن مقطع مبتني بر اخبار كوتاه بود كه چنين اخباري مناسب انتشار در روزنامه نبود و اگر هم منتشر مي‌شد، حجم قابل توجهي از صفحه را به خود اختصاص نمي‌داد. اما جام‌جم به مرور سبك خاصي از خبرنويسي در خصوص رويدادهاي سينمايي و تلويزيوني را رواج داد. سبك ديگري كه در همين ايام در روزنامه جام‌جم رواج يافت، تهيه خبرهاي مفصل از پروژه‌هاي تلويزيوني در مراحلي مانند صداگذاري، ساخت موسيقي و تدوين بود كه تا آن زمان سابقه نداشت و براي اولين بار در روزنامه جام‌جم رواج يافت. البته كسب اعتماد اهالي سينما و تلويزيون نيز كار سختي بود. همه نسبت به روزنامه جام‌جم موضع داشتند و حتي در رقابت با هفته‌نامه‌هايي مانند سروش و سينما، ترجيح مي‌دادند خبر آنها در آن نشريات منتشر شود، اما اين اعتماد در سال‌هاي بعد جلب شد.

تیتر اول

روزنامه جام‌جم از ابتداي انتشار به مسائل تلويزيون توجه زيادي نشان داده است. در شماره اول اين روزنامه گزارشي با عنوان «گزارش ويژه جام‌جم از يك مجموعه تلويزيوني» منتشر شد. پشت صحنه تهيه اين گزارش هم اين بود كه مسئولان روزنامه تصميم داشتند براي تيتر يك روزنامه، يك خبر خوب و جذاب از حوزه سينما ارائه كنند. رضا استادی که چهار سال سابقه کار در عرصه روزنامه‌نگاری تلویزیونی را داشت و برای فعالیت به روزنامه جام جم دعوت شده بود، متوجه شد سريالي به نام «تفنگ سرپر» در ميمه اصفهان، به كارگرداني امرالله احمدجو و حضور خسرو شكيبايي در حال ساخت است. او در این باره می گوید: تلفن محمود فلاح، تهيه‌كننده سريال را گير آوردم و طي تماس با او، شماره خانه امرالله احمدجو در ميمه را گرفتم و پس از آن با او و تورج منصوري گفتگو كردم. بعد هم با كمك احمدجو موفق شدم شماره خانه مرحوم خسرو شكيبايي را گير بياورم. شكيبايي هم لطف كرد و يك يادداشت نوشت و با فكس كردن آن براي جام‌جم، مصالح يك گزارش خبري خوب را فراهم كرد. اين گزارش با تيتر «روايت ما و شكيبايي از پشت صحنه تفنگ سرپر» منتشر شد و براي شماره اول يك روزنامه بازتاب خوبي به‌دنبال داشت. اين بازتاب‌ها انگيزه خوبي براي ادامه فعاليت در روزنامه جام‌جم ايجاد كرد، اما وضع تك فروشي روزنامه در آن روزها نسبت به ديگر روزنامه‌ها چندان قابل اعتنا نبود.

منحنی تیراژ جام جم

در ابتدای چاپ این روزنامه ظاهرا يكي از مسئولان صداوسيما در جلسه‌اي به مديران جام‌جم گفته بود «اگر بتوانيد اين روزنامه را به شمارگان بیست هزار نسخه در روز برسانيد، بسيار كار بزرگي كرده‌ايد». تشکیلات جام‌جم در ساختماني در خيابان ميرداماد و چسبيده به مسجد الغدير استقرار داشت و هنوز هم بخش زيادي از جام‌جم در همين ساختمان مستقر است. در آن زمان اتاق‌هاي خالي زيادي وجود داشت؛ اتاقي براي مصاحبه، اتاقي براي تشكيل جلسات شوراي تيتر، اتاقي براي سردبيري و... ميزها نيز با فاصله زيادي از هم قرار داشت و گاه از شدت خلوتي، فضا بيشتر شبيه يك هفته‌نامه بود تا روزنامه! اما يك سال بعد هر يك از اتاق‌هاي روزنامه تبديل به محلي براي انتشار يك ويژه‌نامه يا صفحه خاص شد.

جام‌جم خيلي زود توانست با انتشار ويژه‌نامه‌هاي هفتگي، افزايش صفحات، توجه ويژه به مسائل فرهنگي و اجتماعي، دوري از سياست‌زدگي، توزيع حرفه‌اي و گسترده، راه‌اندازي سايت اينترنتي و... جاي خود را در فضاي مطبوعات باز كند، به طوری که تیراژ روزنامه ده ماه بعد به شش برابر روز اول افزایش یافت و اواخر سال 79 یعنی یک سال و نیم بعد از انتشار اولین شماره به 155 هزار نسخه در روز رسید و اواسط سال 81 با  چاپ 440 هزار نسخه در روز عنوان پرتیراژترین روزنامه ایران را از آن خود کرد.

هم اکنون جام جم در 20 صفحه به همراه 16 صفحه ضمیمه رایگان چاپ می‌شود. جام جم 260 پرسنل قراردادی و 400 نیروی حق التحریری دارد؛ همچنین  در هر استان از نمایندگی، سرپرستی  و خبرنگاران تحت پوشش برخوردار است. انتشارات جام جم تاکنون بالغ بر بیست عنوان کتاب به  چاپ رسانده است.

ویژگی‌های جام جم

جام جم ویژگی‌هایی دارد که آن را از سایر روزنامه‌ها متمایز می‌کند و مخاطبان زیادی را به سوی خود می‌کشاند:

1. اولین روزنامه‌ای در تاریخ مطبوعات کشور است که انتشار ضمائم در آن به صورت مجله‌ای صورت می‌گیرد.

2. جام جم اولین روزنامه‌ای است که ویژه‌نامه‌های استانی منتشر کرد.

3. جام جم تنها روزنامه‌ای است که همزمان در شش چاپخانه در سراسر کشور(تهران، تبریز، اهواز، همدان، ساری و اصفهان) چاپ می‌شود و در اولین ساعات صبح به دست مخاطبان خود می‌رسد.

4. روزنامه‌نگاری سایبري اولین بار در جام جم صورت گرفت.

به تدریج  مخاطبان جام جم تنها روشنفكران و فرهيختگان نبودند و بخش مهمي از آدم‌هاي عادي جامعه كه تا پيش از آن مخاطب نشريات نازل بودند، مطالب مورد علاقه خود را در روزنامه جام‌جم پيدا كردند و به مرور به مخاطباني قابل اطمينان براي اين روزنامه تبديل شدند. مخاطباني كه شايد براي آنها مسائل سياسي در اولويت اول نيست، اما خواندن مطلبي در خصوص راه‌هاي كسب آرامش، چگونگي پخت يك خورش خوشمزه، شيوه‌هاي مناسب براي چيدن دكور خانه و... به دليل نزديكي به جنس زندگي آنها برايشان اهميت زيادي دارد. البته بايد به نقش  اين روزنامه در حوزه‌هاي مختلف فرهنگي و اجتماعي نيز اشاره كرد. اين‌كه روزنامه جام‌جم توانست خانواده گسترده راديو و تلويزيون را تحت پوشش قرار دهد، تنها يكي از دستاوردهايي است كه در طول انتشار اين رسانه به دست آمد و سود آن را هم مخاطبان برده اند و هم دست اندركاران اين رسانه.

محمدتقي روغني‌ها، مدرس روزنامه‌نگاري برای موفقیت جام جم موفق چند دلیل را ذکر می‌کند:

- ارتباط موثر با رسانه ملي: ارتباط جام‌جم با صداوسيما پل ارتباطي مكتوبي ميان مخاطبان رسانه با خود رسانه است كه ويژگي متفاوتي را نسبت به روزنامه‌هاي ديگر در اين زمينه به‌وجود آورده است. همين امر باعث شده است ميزان و نوع مخاطب اين روزنامه به طور كامل مشخص شود زيرا بخش عمده‌اي از مخاطبان اصلي اين روزنامه را افرادي تشكيل مي‌دهند كه پيگير برنامه‌هاي صداوسيما هستند.

ـ تنوع در «جام‌جم»: اين روزنامه ويژه‌نامه‌هاي متفاوتي دارد كه باعث مي‌شود مخاطبان زيادي به خاطر آنها همراهش شوند. البته اين تنوع در صفحات اصلي و مياني اين روزنامه نيز به چشم مي‌خورد و اين وجه تمايزي براي اين روزنامه با روزنامه‌هاي ديگر است كه اكنون در ايران به چاپ مي‌رسند.

ـ نگاه حرفه‌اي به روزنامه‌نگاري: استفاده مناسب از عكس و گفتگوهاي جذاب با افراد خاص باعث شده است اين روزنامه در مقايسه با روزنامه‌هاي ديگر متفاوت‌ جلوه كند. از سوي ديگر معمولاً در همه شماره‌ها، يك گزارش اجتماعي يا فرهنگي به‌عنوان گزارش يك و تيتر يك روزنامه انتخاب مي‌شود كه اين موضوع در روزنامه‌هاي ديگر كمتر به چشم مي‌خورد.

علي اكبر قاضي‌زاده، استاد دانشگاه و مدرس روزنامه‌نگاري نیز می گوید: جام‌جم در سطحي كه از ابتدا شاكله‌اش را بر آن بنا نهاده موفق بوده است. در دنياي امروز خطي نازك ميان روزنامه‌نگاري‌ عوامانه و روزنامه‌نگاري وزین وجود دارد كه باعث مي‌شود روزنامه‌اي معتبر شود يا آنكه از درجه اعتبار در نگاه مخاطبان ساقط شود. در اين ميان روزنامه جام‌جم به دنبال روزنامه‌نگاري وزين رفته كه اين نيز خط تمايز اين روزنامه با روزنامه‌هاي ديگر شده است. به اعتقاد او، اين موضوع از آن رو است كه روزنامه‌های دیگر به دنبال درشت كردن برخي تيتر‌ها و جنجال‌آفرینی براي كسب مخاطب بيشتر هستند كه خوشبختانه جام‌جم براي كسب مخاطب بيشتر از اين ترفند استفاده نكرده و با حركتي مطمئن و به دور از جنجال‌هاي رسانه‌اي در پي كسب مخاطب خويش بوده است.

به نظر این استاد دانشگاه، «جام‌جم» از اول نيز خاصيتش اين بوده كه مشتريان تلويزيون و راديو را هدف بگيرد و در اين زمينه به طور كامل موفق بوده است.

البته به عقیده قاضی زاده، جام‌جم چيز تازه‌اي در روزنامه‌نگاري امروز ايران نياورده است، ولي شايد مهم‌ترين دليل موفقيتش را بتوان استفاده از تجربه قديمي‌تر‌ها در زمينه ارتباط مؤثر با مخاطب دانست كه اين روزنامه از اول انتشار تاكنون هميشه در چنته خود آدم‌هاي با تجربه‌اي همراه داشته است تا در عين جذب مخاطب داشتن، زرد نيز نباشد.

مدیرمسئول‌ها و سردبیران جام جم

جام جم در یازده سال فعالیت خود سه مدیرمسئول و سه سردبیر به خود دیده است. مدیرمسئول‌های آن به ترتیب عبارت بوده‌اند از: حسین انتظامی (از سال 79 تا سال 84)، علی‌اصغر جعفری (از سال 84 تا 85)، و بیژن مقدم (از سال 85 تا کنون).

حسین انتظامی، به عنوان بنیانگذار و مدیرمسئول جام جم، سمت سردبیری روزنامه را نیز در دوره خود بر عهده داشت. جعفری نیز همزمان دارای دو سمت مدیرمسئولی و سردبیری در دوره خود بود اما در دوره  مقدم، سمت سردبیری روزنامه به روزنامه‌نگار دیگری داده شد.

جام جم آنلاین

جام جم آنلاين پايگاه خبري وابسته به مؤسسه جام جم، نوزدهم مهرماه 1381 به عنوان نخستين روزنامه سايبری در ايران متولد شد و از همان هنگام، بي‌وقفه در كار ارائه اخبار و اطلاعات از گوشه و كنار جهان به مخاطبان بوده است.

انتظامی در دوره فعالیت خود در روزنامه جام جم با دعوت از دکتر یونس شکرخواه اولین روزنامه سایبر ایران را راه‌اندازی کرد. پس از دکتر شکرخواه، علی خندق‌آبادی و یوسف غروی قوچانی سرپرستی جام‌جم آنلاین را برعهده داشتند. این مجموعه در دوران مدیریت بیژن مقدم به عنوان مدیرمسئول روزنامه جام جم دچار تغییراتی شد و از سال ۱۳۸6 با مدیریت محمدرضا نادری اداره می‌شد.

جام جم آنلاين مي كوشد تا روزنامه‌اي براي همه و دريچه اي به سوي رويدادهاي جهان باشد. اطلاع‌رساني صحيح با تأكيد بر ماهيت فرهنگي و اجتماعي روزنامه، گسترش اعتماد و آرامش عمومي و پرهيز از اضطراب‌آفريني، پرهيز از جنجال‌سازي و هياهو، تقويت رابطه دو سويه مردم و رسانه ملي، پاسخگويي به نيازهاي فكري اقشار و طبقات مختلف مردم از جمله اهدافی است که این روزنامه سایبری برای خود در نظر گرفته است.

جام جم آنلاين مي‌كوشد تا همگام با پيشرفت فناوري، محصولات گوناگون خبري را در اختيار مخاطبان قرار دهد و از همين رو، با بازنگري در شكل صفحه خود، از بهمن ماه 1386 امكان بهره‌گيري از صدا، تصوير و فيلم‌هاي كوتاه خبري را فراهم كرده است. اين پايگاه خبري علاوه بر آنكه در بخش‌هاي مختلف خود، مطالب را به صورت دسته‌بندي شده در اختيار مخاطبان مي گذارد، به تناسب اهميت رويدادها، صفحات جديدي را براي عرضه بهتر و كامل‌تر تحولات يك رويداد مي‌گشايد.

ضمایم جام جم

جام جم هر روز مخاطبان خود را با یک ضمیمه میهمان می کند.

قاب کوچک: یکی از ضمائم روزنامه جام جم، ضمیمه قاب کوچک است که از شهریور 1380 با محتوایی در حیطه سینما، تلویزیون و رادیو چاپ می‌شود و روزهای شنبه هر هفته همراه روزنامه در اختیار مخاطبان قرار می‌گیرد.

کلیک: روزهای یکشنبه هر هفته، ضمیمه کلیک همراه روزنامه در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرد. کلیک به مباحث مرتبط با دنیای فناوری اطلاعات می‌پردازد و حوزه‌هایی همچون سخت‌افزار، نرم‌افزار، موبایل، رایانه و... را پوشش می‌دهد.

چاردیواری: ضمیمه خانوادگی روزنامه جام جم است که از خرداد 1381 پای به عرصه مطبوعات نهاد و روزهای دوشنبه هر هفته به دست مخاطبان می‌رسد.

چمدان: ضمیمه چمدان سه‌شنبه‌ها به دست مخاطبان می‌رسد و مطالب آن حاوی دیدنی‌های شهر و کشور است و گردشگران را به سوی خود جذب می‌کند.

تپش: ضمیمه تپش به حوادث تلخ و شیرین می‌پردازد و روزهای چهارشنبه میهمان خانه‌های مخاطبان جام جم است.

سیب: هفته‌نامه سیب به دو موضوع کلی علم و پزشکی اختصاص دارد و به ضکل ضمیمه رایگان روزنامه جام جم از ابتدای سال 1386 انتشار خود را آغاز کرد.

ایام:  ایام ضمیمه ماهانه جام جم، تنها ویژه‌نامه موجود مطبوعات در عرصه تاریخ معاصر است که دومین پنجشنبه هر ماه به صورت رایگان همراه روزنامه منتشر می‌شود. اولین جرقه‌های انتشار ایام در تابستان 1383 زده شد.