روحانیت و دخالت در امور سیاسی، آری یا نه؟

بولتن نیوز: با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، کسوت روحانیت نقشی برجسته یافت و این فرصت برای ایشان به وجود آمد که احکام اجتماعی اسلام را که سال ها در حجره های حوزه های علمیه مهجور مانده بود، به عرصه ظهور برسانند.

برای بسیاری از همان ابتدا حدود و ثغور دخالت روحانیت در امور سیاسی محل سوال بود، به خصوص آنکه در سال های ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی با دخالت مستقیم روحانیت و شرکت ایشان در انتخابات ریاست جمهوری مخالفت نمودند.

با گذشت چند سال از پیروزی انقلاب اسلامی و کسب تجارب مهم در عرصه اجرایی، نقصان عدم حضور روحانیت و نظارت ایشان به خوبی ملموس گشت و بدین ترتیب فصل جدیدی بر رسالت های سنگین روحانیت در ایران آغاز گردید.

وی که در طی اقامت خود در لندن به خوبی توانسته است نظر اربابان خود را جلب نماید، در روزهای اخیر در یادداشتی در سایت جرس ضمن اعتراض به نظر آیت الله مهدوی مبنی بر لزوم دخالت روحانیون در امور حکومت، به القای شبهات فراوانی از قبیل: خلف وعده امام پیرامون عدم دخالت روحانیون در حکومت داری پس از انقلاب، عدم اعتقاد شریعتی به ولایت فقیه، استفاده از روحانیت در مسیر انقلاب صرفا به دلیل پایگاه اجتماعی ایشان و... پرداخته است که همه موارد شبهه ای بیش نیست و پاسخ متقنی دارد که در فرصت های بعدی به آن پرداخته می شود. اما در این فرصت اندک به بررسی نظر امام خمینی پیرامون جایگاه روحانیت نگاهی دگرباره می اندازیم.

یوسفی اشکوری در پاسخ به اظهارات آیت الله مهدوی کنی مبنی بر لزوم دخالت روحانیت در امور سیاسی می گوید:

«ایشان به سخنان مهندس بازرگان اشاره کرده ­اند که می­ گفته روحانیون باید به مساجدشان باز گردند. بعید است که ایشان در آن زمان از این تعبیر استفاده کرده باشند، اما به هرحال، توصیه ایشان درست و واقع بینانه بود و حتی منطبق با وعده روشن رهبر انقلاب که در پاریس وعده داده بود خود و روحانیون نمی­ خواهند حکومت کنند و به امور روحانی خود خواهند پرداخت. اما آقای مهدوی ظاهرا بین «سیاست» و «حکومت» فرقی قایل نیست...»

اگرچه سیری کوتاه در سابقه اجرایی یوسفی اشکوری و هم قطارانش(ملی- مذهبی ها) بر رد ادعاهای مطرح شده از سوی وی کافی است اما نگاهی به تاریخ نیز ما را در این امر یاری می نماید.

1- تحریف کلام امام:

معلوم نیست که یوسفی اشکوری بنا بر کدام مستند تاریخی مدعی نظر امام بر عدم دخالت روحانیون در حکومت می شود؛ حضرت امام در ابتدا با تیزهوشی تمام این شبهه را دسیسه مزدوران غرب و شرق می خوانند و در جمع ایرانیان در پاریس می فرمایند:

«اين قدر خواندند به مردم و تبليغات كردند كه مردم همه تقريباً، به اين معنى عادت كردند-  كه حالا هم باز اين صحبت هست- كه دخالت در سياست در شأن روحانيت نيست؛ شأن روحانيت نيست كه برود و ببيند كه كيفيت حكومت چيست، و چه مى‏ كنند اين ظَلَمه با مردم. شأن روحانيت همانهاست كه توى مدارس باشند و نماز جماعتى هم بخوانند اول ظهر و اول مغرب! مردم هم همين مقدار به روحانيت بيشتر نظر نداشته باشند. اسلام را اصلش مى‏ گفتند كارى ندارد به سياست... سياست و ديانت از هم جداست. سياست مال آنها و ديانت مال ما! مراكز قدرت دست آنها كه هر كارى مى‏ خواهند بكنند، و مساجد و پيرمردهاى توى مسجد هم مال ما! اين تقسيمى است كه از اول كردند.»)صحیفه ج4 ص17)

ایشان در پاسخ به سوال خبرنگار روزنامه لوموند در مورد عدم توانایی روحانیت در ادراه مسایل پیچیده عصر حاضر فرمودند:

«اين هم جزو تبليغات سوئى است كه بر ضد روحانيت مى‏شود. آيا آقاى كارتر كه رئيس جمهور است همه كارها را خودش در امريكا انجام مى‏ دهد؟ نه، افرادى را وا مى‏ دارد كه كارها را انجام دهند. روحانيت نمى‏خواهد خودش كارخانه راه بيندازد يا طياره ببرد.

اينهايى كه میگويند روحانيت بايد دخالت نداشته باشد، نمى‏ فهمند. يا مى‏فهمند و مردم را اغفال مى‏كنند. اين اشتباه است. روحانيت نظارت بر اوضاع دارد. كارها دست كارشناسهاى غير روحانى است. روحانيون نظارتى بر امور دارند كه غلطكارى نشود.»(صحيفه امام، ج‏11، ص 162)

پس از پیروزی انقلاب نیز حضرت امام بر لزوم دخالت روحانیت در امور و شئون مختلف تاکید کرده و فرمودند:

«به جامعه محترم روحانيت خصوصاً مراجع معظم، وصيت مى‏كنم كه خود را از مسائل جامعه خصوصاً مثل انتخاب رئيس جمهور و وكلاى مجلس، كنار نكشند و بى‏ تفاوت نباشند. همه ديديد و نسل آتيه خواهد شنيد كه دست سياست‏بازان پيرو شرق و غرب، روحانيون را كه اساس مشروطيت را با زحمات و رنجها بنيان گذاشتند از صحنه خارج كردند و روحانيون نيز بازى سياست‏بازان را خورده و دخالت در امور كشور و مسلمين را خارج از مقام خود انگاشتند و صحنه را به دست غربزدگان سپردند؛ و به سر مشروطيت و قانون اساسى و كشور و اسلام آن آوردند كه جبرانش احتياج به زمان طولانى دارد.»(وصیت نامه سیاسی- الهی، ص43)

2- مشکلات ناشی از عدم حضور روحانیت

برای بسیاری در سال های ابتدایی پس از انقلاب اسلامی جای سوال بود که چرا ایشان با ورود روحانیت به عرصه هایی چون ریاست جمهوری مخالفت می نمودند؟!

بدون شک شأنی که امام برای روحانیت در جمهوری اسلامی قائل بودند در درجه اول، شأن نظارت و قرار گرفتن در اموری چون قضاوت، مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان رهبری بود.

ایشان خطاب به روحانیت فرمودند:

«امروز غير از زمان سابق است كه روحانيت نمى ‏توانست كارى بكند، بلكه روحانيت مسئول است، نمى‏تواند كنار بنشيند و به دعا و ذكر مشغول گردد. احتياجات ما زياد است، احتياج به تبليغ و احتياج به قضاوت، و در عين حال كه شوراي عالى قضائى زحمت كشيده است، ولى كمبود قاضى وجود دارد. حوزه‏ها و علما بايد همت كنند كه درس قضا بگويند و قضات را از فنونى كه در سابق، مانند زمان حضرت امير- عليه السلام استفاده مى‏شد آگاه كنند؛ كه مسأله قضاوت تنها يك مسأله علمى نيست، بلكه يك مسأله فنى هم هست»(صحیفه امام، ج18، ص195)

نکته ای که اذهان را بیشتر متوجه خود می کند اقدام حضرت امام در ابتدای انقلاب و مهاجرت ایشان به قم می باشد؛ ایشان پس از پیروزی انقلاب پایتخت را ترک می نمایند و عازم قم می شوند و با این حرکت خود اینگونه نشان میدهند که ما به وظیفه خود عمل کردیم، حکومت و حکومت داری ارزانی غیرروحانیون! بازگشت ایشان به تهران نیز موجب تحیر بیشتر ناظران شد.

در تحلیل این اقدام حضرت روح الله دو نظر وجود دارد؛ عده ای بر این باورند که این اقدام از سوی امام، جنبه تاکتیکی داشته است و ایشان خواهان به نمایش کشیدن خلا عدم حضور روحانیت بودند. که در جواب باید گفت با توجه به شخصیت اخلاقی و الهی امام خمینی این نظر اندکی جای تامل دارد، ایشان می توانستند از طرق دیگر مانند هشدار در سخنرانی ها متذکر این امر شوند تا بدین ترتیب نظام نیز از پرداخت هزینه های سنگین قرار گرفتن غیر روحانیون در امان بماند.

نظر دوم پیرامون این اقدام، اینگونه بیان می دارد که شرایط حاصل از ریاست غیر روحانیون در آن سال ها و پرداخت هزینه های سنگین توسط نظام، موجب شرایطی شد که دیگر چاره ای جز دخالت مستقیم روحانیت در امور اجرایی نبود. کوتاهی های دولت موقت در برآوردن خواسته های انقلابی مردم کار را به جایی رساند که حضرت امام خطاب به مردم فرمودند:

«من نمى‏ فهمم اين مسامحه چيست؟ در همين دو سه روز براى من يك چيزى آوردند كه تذكره ‏اى بوده است كه همان آرم شاهنشاهى و همان كثافت كاريها [را داشت‏] در وزارت خارجه و در همه وزارتخانه‏ها و همه مراكز، بايد اصلاح بشود اين امور؛ نمى‏شود اين طور. اگر عاجزند كنار بروند تا ما افرادى پيدا بكنيم كه عاجز نباشند و اگر عاجز نيستند چرا عمل نمى‏كنند؟ من از شماها عذر مى‏خواهم. من از ملت ايران عذر مى‏خواهم. من از ملت ايران عذر مى‏خواهم. من از اين مادرهايى كه بچه‏هاى خودشان را از دست دادند معذرت مى‏خواهم. من از اين برادرهايى كه عزيزان خودشان را دادند، از دست داده‏اند، معذرت مى‏خواهم. من از اين ارتشيهايى كه جوانان خودشان را از دست داده‏اند، از اين پاسدارها كه جوانهاى خودشان را از دست داده‏اند و برادران خودشان را، معذرت مى‏خواهم كه عُرضه اين را ندارم كه كار را درست كنم. مملكت ما باز مملكت شاهنشاهى است. وزارتخانه‏ هاى ما، وزارتخانه‏ هاى ما باز وزارتخانه‏ هاى طاغوتى است و ما نتوانستيم اينها را اصلاح كنيم.» (صحیفه امام، ج12، صص477-479)

تجربه خیانت بنی صدر، نارضایتی مردم از دولت موقت بالاخره منجر به این شد که ایشان از حضور روحانیون در امور اجرایی ممانعت نکردند و آیت الله خامنه ای به عنوان اولین روحانی رییس جمهور در زمان حیات امام وارد عرصه سیاسی شدند.

از همه ی این ها که بگذریم، تجربه 30ساله نظام نیز به خوبی نشان داده است که روحانیت بیشتر به همان شان نظارتی خود پرداخته است و البته در مواقع مورد نیاز وارد امور اجرایی نیز شده است.

امیرحسین ثمالی