جريان حيات در رگ آخرين سرا

بولتن نیوز: برگ تازه‌اي از عمر 200 ساله كاروان سرا ورق مي‌خورد. حيات تازه در رگ هاي خشك و پيرش جريان مي يابد. كاروانسراي قاجاري به يكباره جوان مي‌شود و به زعم بسياري از دوستداران ميراث فرهنگي تبديل مي شود به بزرگترين قطب گردشگري پايتخت.

كاروانسرايي كه دست زمانه آن را از دوران باشكوه اقامتگاه تاجران كشانده بود به آشفته حال‌ترين منطقه بازار تهران. طوري شده بود كه دود جيگركي از يك گوشه اش به هوا بلند مي شد و از سر ديگرش بوي فضولات حيوانات و پرنده ها به هوا برمي خاست. اما پيگيري هاي صاحب كنوني اين كاروانسرا سرنوشت اين بناي تاريخي را تغيير داد. مردي كه آمد به جاي كوبيدن و له كردن تاريخ در ميدان امين السلطان و ساختن پاساژي به جاي اين كاروانسرا ، پاي استادكاران مرمت به اين بنا را باز كرد و باعث شد براي هميشه وحشت مرگ از اين بناي قاجاري رخت بربندد.

شتر در حجره ها

خيابان مولوي، صاحب جمع، درست وسط ميدان امين السلطان،بعد از اينكه دست فروش ها، نخود فروش ها و مرغ فروشي ها را رد كنيد و بعد از طي مسيري كه نامش شده محور تاريخي_فرهنگي تهران ، مي رسيد به كاروانسراي خانات. البته نه سال 88 ! 200 سال پيش از اين سال. آن روزها كه ميدان امين السلطان صفايي داشت و زبان زد خاص و عام بود. قلب زنده و تپنده شهر. دور تا دور آن معماري قاجاري داشت. قديمي ها تعريف مي‌كنند كه آن روزها تاجران براي فروش سبزي ، ميوه و تره بار...از راه هاي خيلي دور مي‌آمدند. شب كه مي شد پاتوقشان هميشه سراي خانات بود. شترهايشان را مي بستند پشت درها و هرچيز كه داشتند توي حجره ها مي ريختند و دمي در اين سراي قديمي آرام مي‌گرفتند.در سرايي كه زمستان ها گرم بود و تابستان خنكاي پاييز را داشت.پس كاروانسراي خانات با مساحت ۱۰۰۰۰ متر مربع و ۵۴ حجره کوچک، ميزبان تاجران خسته بود و مرداني كه از راه دور به تهران مي آمدند. ازدري رد مي شدند كه ارتفاعي پنج متري داشت از چوب روسی با۴۰ گل میخ. هنوز هم اين در زنده مانده است و هر بيننده اي كه از ميان بافت ناهمگون بازار رد مي شود، آن را كه مي بيند، جلوي آن ميخكوب مي شود و ساعت ها به آن خيره . بنايي كه جعفر شهري درباره مصالح ساختماني به كار رفته در آن نوشته از آن به عنوان بزرگ‌ترين كاروانسراي، درون شهري ياد مي‌كنند، كاروانسرايي كه از آجر بوده و با ملات آهك، گچ و گل ساخته شده است. بنايي كه تزيينات زيبايي هم داشته است كه شهري درباره آن نوشته:«كاروانسرا داراي تزيينات آجرچيني در پايه‌هاي زيرگنبد، هشتي‌هاي ورودي، سقف و ايوان‌هاي مقابل حجره‌هاست».

افزون بر تزيينات آجري، جالب اينجاست كه در اين بنا از چوب هم در تزيين بنا استفاده شده است.يادآور سال هاي سال زندگي‌، حيات و نشاط . این کاروان‌سرا بعدها به نام بنگاه خانات شناخته و شد انبار بازار تهران. كم كم داشت معماری آن با آجر کاری قاجاري از ياد مي رفت و مرزهاي دو بخش حیاط و راهروی ورودی آن نابود مي شد. تا اينكه سرانجام كاروانسرا به چشم مسئولان سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري تهران آمد و برگ ديگري از زندگي آن ورق خورد.

حريق 56

كاروانسرا حوادث تلخ و شيرين بسياري را از سر گذرانده است . بارها و بارها شاهد دوستي ها ، غم ها و شادي هاي مسافران بسياري بوده است . شاهد خستگي مردان مسافر . تجارت هاي بزرگ و كوچك. شاهد رفت و آمدهاي بسيار. مبادله هاي كالا به كالا. هر آجر ، هر تكه اين سرا حكايت ديرين آدم هايي است كه روزگاري آتش مي افروختند. دور آن جمع مي شدند و شايد چاي براي هم مي ريختند و گلويي تازه مي‌كردند. هر جزء اين بنا نشان از هوايي تازه دارد. هرچند كه خاطره جمعي اين بنا با آتش‌سوزي بزرگي در سال 56 آشفته شده است. هنوز قديمي ها يادشان است كه چگونه شعله هاي آتش از در و ديوار بناي قاجاري زبانه مي كشيد و به سوي آسمان مي رفت . اين آتش سوزي وسيع بسياري از قسمت‌هاي بنا را به شدت دچار آسيب‌ كرد و درها و تيرهاي چوبي آن را كه در بسياري از قسمت‌هاي بنا كارگذاري شده بود، به طور كامل از بين برد و تنها در 200 ساله اين كاروانسرا از گزند آتش مصون ماند .اين در، حالا در قسمت ورودي اصلي اين كاروانسرا قرار گرفته است. بازاري ها تعريف مي كنند كه بعد از حريق سال 56 و با تغيير كاربري دوباره، كاروانسراي خانات به انبار كالاهاي تجاري تبديل شد و به تبع آن حضور اصناف مختلف در اين كاروانسرا و نبود هماهنگي اين مشاغل با كاربري اوليه آن از ديگر دلايل تخريب اين بناي تاريخي بود . پس كاروانسرا دست خوش تغييرات بسياري در دوره هاي مختلف شد. اين سرانجام تلخ، آنقدر ادامه پيدا كرد كه سال 81 كارشناسان ميراث به سراغ اين بنا آمدند و پس از بررسي، شناسايي و نقشه‌برداري كارشناسان ميراث فرهنگي در فهرست آثار ملي جاي گرفت و مسئولان ميراث فرهنگي مانع از ادامه كاربري آن به عنوان انبار شدند.

به دنبال ثبت كاروانسراي خانات و رفت و آمد كارشناسان به اين سرا بود كه كم كم انگيزه هاي زنده نگهداشتن اين بناي عظيم در ذهن صاحب كنوني آن شكل گرفت و به رغم همه تلخي نگاه ها و باورهاي پوچ اطرافيان مبني بر تخريب و تبديل آن به پاساژ براي درآمدزايي بيشتر و دردسر كمتر، عزم خود را جزم كرد و راه بهسازي و ساماندهي آن را پيش گرفت.

حالا مي توان درباره اين بناي تاريخي نوشت:«كاروانسراي خانات واقع در ضلع شمال شرقي ميدان امين‌السلطان در محدوده بازار تهران در حال حاضر به عنوان يكي از بزرگ‌ترين كاروانسراهاي درون شهري تهران محسوب مي‌شود و داراي ويژگي‌هاي معماري بسيار غني و شاخص دوره قاجار است.»

«اردهالي» يكي از مالكان كاروانسراي خانات، كسي است كه تمام سختي هاي مرمت اين بناي تاريخي را به دوش كشيده و 7 سال با همه اين مشكلات دست و پنجه نرم كرده است . او كه از گرفتن اعتبارات از سازمان ميراث فرهنگي نااميد شده بود. خود تمام هزينه هاي مرمت اين بنا را كه كلان است، پرداخت كرد و خود شد سرمايه گذار و بهره بردار.سازمان ميراث هم البته طبق قوانين و مقررات به مرمت و ساماندهي اين بنا نظارت كرد!

اردهالي درباره اين بازسازي ابتكاري مي گويد كه اين تنها بناي تاريخي تهران است كه تا كنون به صورت خصوصي و با نظارت سازمان ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري مرمت و باز سازي شده است .

او از اين ماجرا احساس فخر و مباهات مي كند و وقتي كه در زير دالان ها دراز كاروانسرا قدم مي زند و نفس مي كشد ، به اينكه ميراث پدرانش را حفظ كرده آرام مي شود. همه سختي هايي كه در اين راه كشيده فراموش مي كند.

حتي دردسرها و مشكلاتي كه بعدها به دليل نبود همكاري هاي لازم از سوي سازمان ها و نهادهاي مختلف دولتي به وجود آمد مانعي بر سر راه ساماندهي او نشد.

وقفه، اميد را نكشت

خانات داشت كم كم با آغاز ساماندهي بزرگ حدود سال هاي 82 ،83 جان مي گرفت كه نخستين وقفه به دليل نبود همكاري هاي مناسب از سوي مسئولان شهرداري پيش آمد.

روزنامه ها نوشتند:« كارگاه مرمت كاروانسراي قاجاري خانات كه روزگاري يكي از بزرگترين كاروانسراهاي درون شهري تهران به شمار مي‌آمد اكنون با اقدام شهرداري منطقه به دليل اختلاف با مالك بنا تعطيل شده كه اين امر به گفته كارشناسان، روند فعاليت‌هاي مرمتي اين بناي تاريخي را در فصل سرما با مشكلات جدي مواجه مي‌كند.»

در آن زمان مهندس «احسان طبيبيان» كارشناس ارشد مرمت و ناظر كارگاه مرمت كاروانسراي خانات گفته بود: «در صورتي كه تعطيلي كارگاه مرمت اين بناي تاريخي ادامه پيدا كند و با توجه به اينكه بنا به صورت باز در حال مرمت بوده، امكان ايجاد آسيب‌هاي جدي در بنا وجود دارد.»

اين وقفه طولاني مدت در ابتداي كار نتوانست مالك آن را نا اميد كند . او كه در آن روزها متحير از اين اقدام شهرداري بود ، مي گويد:« از اينكه سازمان ها و نهادهاي مختلف هيچ كمكي به من نمي كردند و حتي سنگ سر راهم مي‌انداختندمتعجب مي شدم . چراكه ساماندهي اين كاروان سرا نه تنها اين بخش از بازار تهران را از آلودگي ها و نا هنجاري هاي شهري و نا امني مي رهاند بلكه مي تواند بخش مهمي از محور تاريخي ، فرهنگي تهران را زنده كند. اما متاسفانه در آن دوره زماني همكاري ها قطع شد». اين اقدام شهرداري منطقه درست در زماني بود كه 40 درصد از مراحل انجام عمليات مرمتي كاروانسراي خانات به پايان رسيده ابود و در صورت همكاري شهرداري در بازگشايي مجدد كارگاه اين بنا مرمت كاروانسراي خانات تا پايان سال 83، به پايان مي رسيد. اما هرگز اين اتفاق نيافتاد تا بازسازي بنا به سال ها سال بعد كشيد.

اين بار مسئولان شهرداري و سازمان ميراث فرهنگي سعي كردند كه تا حدودي از اين نبود همكاري ها جلوگيري كنند و كار دوباره روي غلتك افتاد. اين بار مي شداز ضلع شمالي ساماندهي شده اين كاروانسرا، كتيبه زيباي سر قبر آقا را ديد و غروب خورشيد را.

به اين ترتيب بار ديگر همكاري مالك كاروانسرا و شهرداري دوباره از سر گرفته شد و ارهالي اظهار اميدواري كرد با همكاري مسئولان شهرداري نماي مقابل كاروانسراي خانات كه پيش از اين جزيي از ميدان تاريخي امين السلطان نيز بوده بازسازي و از وضعيت فعلي خارج مي شود .

بزرگترين قطب گردشگري پايتخت

كاروانسرا به روزهاي پاياني مرمت خود نزديك مي شود . پيكر بنا سر و پا شده است . آثار سوختگي بزرگ سال 56 همه التيام يافته و آجر به آجر پيكر سرا بيرون آورده و مرمت شده است. در 200 ساله مرمت شده و تمام سقف آن سنگ فرش شده است . آنقدر ديوارها ايمني يافته كه مي توان با خيال راحت به آن تكيه داد و تمام چارچوب پنجره هاي آن سامان گرفته است .

اردهالي از تبديل شدن آن به يكي از بزرگترين قطب هاي گردشگري تهران بزرگ خبر مي دهد:« قرار است حجره هاي اين كاروانسرا به مغازه هاي لوكس فروشي تبديل و بخشي ديگر از اين بنا تبديل به سفره خانه سنتي و براي پذيراي گردشگران آماده شود.»

او از آماده شدن محيطي آرام و لذت بخش براي كساني كه مي خواهند دمي از مشكلات و دردسرهاي شهري فرار كنند و در جايي آرام بگيرند ، مي گويد.

«شهرام عليمحمدي» ، معاون گردشگري سازمان ميراث فرهنگي تهران هم اين گفته هاي اردهالي را تاييد مي كند و مي گويد:« مرمت کاروانسراي تاريخي خانات که از سال 82 آغاز شده بود، به پايان رسيده و از اين پس براي جذب گردشگر در استان تهران تجهيز مي‌شود.»

علي‌محمدي اميدوارست كه اين کاروانسرا يکي از مراکز فروش صنايع دستي و از محورهاي تاريخي فرهنگي استان تهران شودو از آنجا که در مسير راه ابريشم قرار گرفته است، تأثير بسزايي در جذب گردشگر داشته باشد.

افزون بر جاذبه‌هاي تاريخي و فرهنگي اين بنا، طرح ايجاد مرکز خريد، سفره‌خانه سنتي و مکاني براي اجراي کنسرت‌ها آن را بيش از پيش براي گردشگران و بازديدکنندگان جذاب مي‌سازد.