«بالاخره آهنگساز کیست؟»

مدتی است که به مدد ظهور فارغ‌التحصیلان و علاقه‌مندان باسواد موسیقی در جامعه، آهنگسازی و تولید آثار موسیقایی رونقی صدچندان گرفته است. آثار بسیاری در گونه‌های مختلف موسیقایی خلق می‌شوند و با توجه به شرایط اقتصادی روز، برخی از این آثار منتشر یا اجرای زنده می‌شوند. در این میان، کمتر اثری را می‌توان یافت که همچنان بر زبان مردم سبب زمزمه شود یا در خاطرشان جانمایی کند. این گزارش حاصل گفت‌وگو با تنی چند از آهنگسازان مطرح موسیقی ایرانی است که نظرات خود را درباره آهنگسازی و زوایای مختلف این هنر بیان کرده‌اند.

به گزارش بولتن نیوز، همایون خرم آهنگساز برجسته کشورمان می‌گوید: «آهنگسازی افزون بر تحصیل، نیازمند معجون دیگری به نام عشق است. چرا که عشق سررشته همه امور است. بسیاری از آهنگسازان، قطعاتی می‌سازند اما چون رد پایی از عشق در آن نیست کارشان جان ندارد.»

کیخسرو پورناظری آهنگساز پرسابقه و سرپرست گروه شمس نیز معتقد است: «در حرفه آهنگسازی آن زمان که علم و ذوق و خلاقیت در کنار یکدیگر قرار گیرند و با هم آمیخته شوند، اثری ماندگار و درخور توجه خلق می‌شود. در غیر این صورت علم به تنهایی ره به جایی نمی‌برد. یک آهنگساز، افزون بر موارد یادشده باید به قطعه‌ای که می سازد تسلط کافی داشته باشد، از تکرار پرهیز کند و همچنین به بدعت‌ها و گرایش به ساخت آثار نو و تازه هم بپردازد.»

مزدا انصاری نیز که از آهنگسازان جوان و خوش‌ذوق روزگار ما است، بیان می‌کند: «برای آهنگساز شدن نیاز به تحصیلات آکادمیک لازم است که البته اگر  آن فرد تحصیلات هم نداشته باشد دلیلی ندارد که آهنگساز نشود چرا که بسیاری از آهنگسازان پیشکسوت ما نظیر محجوبی، عارف، شیدا و ... ملودی‌ساز بودند اما می‌بینیم که آثار ماندگاری خلق کرده‌اند و بعدها نیز آثارشان برای ارکستر تنظیم شده است.

گرچه همه آهنگسازان و کارشناسان عرصه موسیقی بر این موضوع اتفاق نظر دارند که آهنگسازی فقط با تحصیلات آکادمیک ممکن نیست، اما ساختن آثار قابل‌توجه و ماندگار نیز، خود دارای شرایطی است که برخی دیگر از آهنگسازان کشورمان به آن اشاره کرده‌اند.

مهدی آذرسینا آهنگساز آلبوم «سخن تازه» ابراز می‌کند: «نوآوری از سوی آهنگسازی که فرهنگ خود را نمی‌شناسد، ریشه‌های اصیل و غنی موسیقی خود را نفهمیده است و با ظرایف و رمز و رازهای آن بیگانه است ارزشی ندارد و امکان‌پذیر نیست.»

سعید ذهنی نیز علاوه بر آهنگسازی تئاتر و سینما، آثار مستقلی همچون قطعه «هلال کاروان» را ساخته است نیز می‌گوید: «وقتی اصالت و ویژگی‌های فرهنگی یک سرزمین در یک قطعه موسیقایی رعایت شود آن‌گاه آن قطعه ماندگار خواهد شد.»

محمدرضا درویشی آهنگساز و پژوهشگر نام‌آشنای کشورمان نیز بر این باور است که «موسیقی، ارتباط تنگاتنگی با دوران و شرایط زندگی مردم دارد تا آنجا که اگر زندگی مردم روشن باشد، موسیقی نیز روشن و امیدبخش می‌شود و اگر زمانه و زندگی مردم تاریک و خاموش باشد، موسیقی آن دوران نیز سیاه و تاریک می‌شود. البته این مهم تنها در موسیقی نیست که در تمامی هنرها از جمله ادبیات، تئاتر، سینما و ... نیز به همین شکل است.»

فریدون خشنود آهنگساز پیشکسوت نیز نظراتی نزدیک به درویشی دارد. او می‌گوید: «یک اثر موسیقایی باید از دل برآید و مردمی باشد تا ماندگار شود. مردمی بدان‌معنا که غم و شادی آنها را بدانیم و حس کرده باشیم، آن‌جاست که می توانیم اثری ماندگار خلق کنیم.»

با ظهور آهنگسازان جوانی که برپایه موسیقی اصیل ایرانی دست به خلاقیت‌ها و نوآوری‌های امیدوارکننده‌ای زده‌‌اند، می‌توان گفت که روزهای خوبی در انتظار موسیقی ایرانی خواهد بود.  کیاوش صاحب‌نسق یکی از آهنگسازان جوانان سرزمین ما است که با ارائه آلبوم «زرمان» نگاه‌ها را به خود جلب کرده است. او درباره آهنگسازی ابراز می‌کند: «برای ماندگاری یک اثر موسیقایی، ایده‌آل ذهنیت آهنگساز به لحاظ موضوعیت کار باید در ساخت قطعه رعایت شده باشد که این مهم به جاودانگی اثر کمک بسیاری می‌کند. در موسیقی و شاخه آهنگسازی چارچوب آکادمیک و مبانی هنر باید حفظ شود چرا که این مهم در ماندگاری آن قطعه بسیار تاثیرگذار است.»

تقی ضرابی عضو کانون آهنگسازان خانه موسیقی هم به این موضوع اشاره می‌کند که «آهنگسازی غذای روح تلقی می‌شود و همانگونه که جسم نیاز به تغذیه متنوع دارد غذای روح نیز باید متنوع باشد و با توجه به ویژگی‌های یک جامعه و افراد آن، گونه‌هایی نظیر حماسی، جدی، عاطفی، مذهبی، تاریخی و غیره را  انتخاب کنیم.»

همچنین حسن ریاحی آهنگساز سرود جمهوری اسلامی ایران معتقد است: «نمی‌توان گفت چون برای قطعه‌ای به عنوان مثال 100 میلیون هزینه شده است بنابراین ماندگار می‌شود بلکه در این میان اتفاقات، ماندگاری اثری را تثبیت می‌کند.»

فردین کریم‌خاوری هم که از آهنگسازان جوان و خوش‌آتیه کشورمان است، ابراز می‌کند: «ما هیچ رسانه و حتی برنامه‌ای برای موسیقی نداریم که اگر داشتیم در رقابت با موسیقی دیگر کشورها و معرفی موسیقی خودمان در آن سوی مرزهای جغرافیایی کشور می‌توانستیم موفق عمل کنیم.»

مسعود جاهد آهنگساز آلبوم «پنجره باز می‌شود» نیز همچون دیگر آهنگسازان به تاثیر اجتماع بر آهنگساز اعتقاد زیادی دارد و می‌گوید: «آهنگساز، آیینه تمام نمای جامعه و انعکاس خواستگاه، سلیقه ها و روحیه یک جامعه است که در عین داشتن ذوق و خلاقیت، روانشناسی و جامعه شناسی او نیز می‌تواند برای خلق یک اثر ماندگار نقش مهمی ایفا کند.»

با اینکه همه آهنگسازان بر نوآوری و خلاقیت در آهنگسازی باور دارند اما برخی اوقات این نوآوری و خلاقیت می‌شود بلای جان موسیقی. یعنی آثاری خلق می‌شود که از هویت و اصالت ما به دور است یا کپی آثاری است که ربطی به خواسته‌های اجتماعی ما ندارد. سیامک آقایی عضو گروه جاده ابریشم و نوازنده سنتور با بیان این‌که شیوه ماجراجویانه به این ماند که یکسری لغات را پراکنده به کار بریم و خب طبیعی هم هست که مخاطب چیزی نفهمد، تاکید می‌کند: «امروزه ملودی‌گریزی یک نوع بیماری و پز روشنفکری شده است، آن هم در حالی که از ملودی‌های محلی می‌توانیم برای خلق آثار مناسب و شنیدنی استفاده کنیم.»

اما استاد مصطفی‌کمال پورتراب که شاگردان پرشماری را به جامعه موسیقی تقدیم کرده است به آهنگسازی حال حاضر انتقاد دارد و می‌گوید: «آهنگسازی بیشتر آهنگسازان کشورمان بی قاعده است البته در دنیا نیز این چنین است و مردم چون مجبور هستند، موسیقی آن ها را می‌پذیرند. آهنگسازی بی قاعده آهنگسازان به بی‌سوادی آن ها از علم آهنگسازی باز می‌گردد. در این اوضاع نا بسامان آهنگسازی نمی‌توان آهنگسازان را مقصر دانست چرا که باید از طریق اولیای امور شرایطی برای آن ها فراهم شود تا بتوانند به شکل مطلوبی اصول و مبانی آهنگسازی را فراگیرند.»

بهزاد عبدی هم که به تازگی آهنگسازی سریال «مختارنامه» را برعهده گرفته است معتقد است: «نکته مهم در ماندگار شدن اثر به موضوع تبلیغات باز می‌گردد چرا که گاهی یک قطعه بر اثر تبلیغات و قرار گرفتن در موقعیت شنیده‌شدن ماندگار می‌شود و از طرف دیگر ممکن است یک اثر خیلی هم خوب و موفق باشد اما تنها به‌خاطر این که در جریان تبلیغات قرار نگرفته است، ماندگار نشود.»

حمید متبسم آهنگساز قطعه «سیمرغ» نیز حمایت‌های دولتی را در پیشرفت آهنگسازی سهیم می‌داند و بر این باور است که «رشد آهنگسازی در کشور به علت بسط ارتباطات، مشهود و محسوس است اما چون پشتوانه وسیع دولتی وجود ندارد بسیاری از هنرمندان دستشان به خلق آثار بزرگ نمی‌رود و اگر هم که برود ما نمی‌شنویم چون آهنگسازان تنها آهنگی را می‌نویسند و روی میزشان باقی می‌ماند.»

موضوع «سفارش» در آهنگسازی نیز، سال‌هاست که نقل محافل موسیقی و رسانه‌ای شده است. اینکه آیا کار سفارشی انجام دادن در موسیقی خوب است یا بد، موضوعی است که هنوز پاسخ قطعی به آن داده نشده است اما همچنان محل بحث و اختلاف بین هنرمندان و صاحبنظران این هنر است.

کیوان ساکت یکی دیگر از آهنگسازان جوانی است که با خلق آثار متعدد توانسته است جایگاه درخوری را در موسیقی به دست آورد. او درباره موضوع آهنگسازی و ماندگاری آن می‌گوید: «گرچه برای ماندگاری یک اثر نمی‌توان فرمول خاصی نوشت اما آن‌چه که به آهنگساز و کار او ضربه می‌زند ساخت کارهای سفارشی و مناسبتی است و این دست کارها چون از دل بر نمی‌آیند به ناچار بر دل هم نمی‌نشینند.»

صادق چراغی آهنگساز جوان و خلاق کشورمان هم که آلبوم قابل توجه «از خشت و خاک» را در کارنامه خود دارد معتقد است: «برخی آهنگسازان با علم و دانش خود و برخی دیگر با «آن» و احساس خود سعی می‌کنند اثری ماندگار و درخور توجه خلق کنند اما آنچه در این راستا مهم است به استفاده درست از تجربه و پربار بودن اثر باز می‌گردد. البته این مهم تحت تاثیر شرایط اجتماعی نیز هست.»

همایون رحیمیان آهنگساز پیشکسوت و سازنده موسیقی متن فیلم «دوئل» نیز ابراز می‌کند: «دربخش موسیقی جدی متاسفانه چندان کار مناسبی صورت نمی‌گیرد اما با این حال آثار ارزشمندی هم به گوش می‌رسد به ویژه از سوی برخی آهنگسازان جوان که تلاش خوبی در این راستا دارند.»

ناصر چشم‌آذر هم که برای اهالی موسیقی و سینما نامی آشنا است و اثر پرطرفدار «باران عشق» را در کارنامه‌اش دارد، درمورد نوآوری در عرصه موسیقی می‌گوید: «انسان برای رسیدن به اهداف خود نیاز دارد تا برخی از قواعد را بشکند و در مسیر های تازه گام بردارد. همواره اتفاقات خوب و بد  در هر زمینه ای کنار یکدیگر  رخ داده اند در عرصه نوآوری نیز برخی آهنگسازان بدعت هایی آورده اند و برخی نیز ضعیف عمل کرده اند. البته متاسفانه ما در زمینه نوآوری کپی و اقتباس بسیار داریم.»

سعید شریفیان آهنگساز سمفونی «غدیر» و «خسوف» نیز معتقد است: تا زمانی که به پرورش استعدادها نپردازیم و از موسیقی به طور مستمر حمایت نکنیم بین کشورمان و کشورهای دیگر درعالم هنر و موسیقی یک دیوار بزرگی وجود خواهد داشت که ما را از آن‌ها دور می‌کند و هنرمندان ما نیز نمی‌توانند پا فراتر از مرزهای خود بگذارند.»

فرخزاد لایق نیز که تنها آهنگسازی آلبوم «سفر عسرت» را در کارنامه‌اش دارد اما بسیار خوش درخشیده است، بر این باور است که «اثری که دست خود را بی‌درنگ در آستانه فهم عوام رو می‌کند و چیزی برای پنهان‌کردن و کشف و بازفهم و بازتعبیر مکرر و بی‌انتها ندارد، هستی خویش را همین‌جا و همین‌لحظه قربانی نگاه بی‌مقدار عوام می‌کند و راهی برای محو در جاودانگی بی‌مرگ، پیش‌رو باقی نمی‌گذارد.»

با تنوع نظراتی که در مورد مقوله آهنگسازی، شرایط آهنگساز و ماندگاری یک اثر در بین آهنگسازان و هنرمندان برجسته موسیقی وجود دارد و البته جایگاه ویژه و اهمیت فراوانی که این مقوله در هنر ما دارد، نیازمند ارائه مباحث و نظرات بیشتر، کارشناسی‌تر و همایش‌های تخصصی در این زمینه هستیم که امیدواریم چنین شرایطی فراهم شود تا صاحب آثاری باشیم که نشانه‌های بومی و خلاقیت‌های علمی در آنها به وضوح دیده می‌شود. آنگاه ضمن مقابله با آثار مبتذل و سخیفی که وارداتی هستند، بتوانیم هنر پرقدمت‌مان را به دنیا بهتر معرفی کنیم و همچون گذشته منبع تاثیر و الهام شویم.