دانش و دانشمندان در نهج‌البلاغه

نهج‌البلاغه به عنوان گزيده‌اي از خطبه‌ها، نامه‌ها و كلمات قصار امام علي(ع) بزرگ‌ترين اثر جاودانه در دايره فرهنگ، علم و انديشه بشري است كه هر پژوهشگر ژرف‌نگري آن را بالاتر از كلام بشر و پايين‌تر از كلام خالق مي‌يابد و لقب "اخ‌‌القرآن" (برادر قرآن) را زيبنده‌ آن مي‌داند و اذعان مي‌نمايد كه امام(ع) در هر ميداني كه گام مي‌نهد چنان حق مطلب را ادا مي‌كند كه گويي تمام عمر خويش را به بحث و پژوهش درباره همان موضوع پرداخته است.
بنابراين لازم است گوش‌جان به كلمات گهر‌بار مولي‌الموحدين علي(ع) بسپاريم و نگاهي هرچند گذرا به این موضوع ارزشمند در نهج‌البلاغه داشته باشيم به این اميد كه رهگشاي دانش‌پژوهان ما باشد.

ابعاد دانش اهل بيت و امام علي(ع)
ايشان در چند جا، ابعاد دانش اهل بيت را معرفي مي‌نمايند از جمله مي‌فرمايند:
"خاندان پيامبر مايه حيات دانش و نابودي جهل‌اند. بردباري‌شان شما را از دانش آنها خبر مي‌دهد... اهل بيت پيامبر(ع) دين را چنان كه سزاوار بود، دانستند و آموختند و عمل كردند نه آن كه شنيدند و نقل كردند. زيرا راويان دانش بسيار، اما حفظ‌‌كنندگان و عمل‌كنندگان به آن‌ اندكند" (خطبه 239)

امير‌المومنين به صراحت ابعاد دانش خود را معرفي كرده و به زیبايی هرچه تمام‌تر مي‌فرمايند: "اي مردم! پيش از آن‌كه مرا نيابيد آن چه مي‌‌خواهيد از من بپرسيد كه من راه‌هاي آسمان را بهتر از راه‌هاي زمين مي‌شناسم." ( خطبه 189)

ارزش والاي دانش و دانشمندان و برتري دانش
ايشان تابلوي بسيار زیبايی را در این مورد براي كميل ترسيم مي‌نمايند.
كميل‌بن زياد مي‌گويد: امام(ع) دست مرا گرفت و به سوي قبرستان كوفه برد. آن‌گاه آه پردردي كشيد و فرمود: "اي كميل‌بن زياد! این قلب‌ها مانند ظرف‌هايي هستند كه بهترين آنها فراگير‌ترين آنهاست پس آن‌چه را مي‌‌گويم نگاه‌دار:

1ـ اقسام مردم (مردم‌شناسي)
"مردم سه دسته‌اند: دانشمند الهي و آموزنده‌اي بر راه رستگاري و گروهي مثل پشه‌هايي كه دستخوش باد و طوفان هستند و هميشه سرگردانند و به دنبال هر سر و صدايي مي‌روند و با وزش هر بادي حركت مي‌كنند؛ نه از روشنايي نور گرفتند و نه به پناهگاه استواري پناه بردند."

2ـ ارزش والاي دانش
"اي كميل! دانش بهتر از مال است: زيرا اعلم، نگهبان تو است و مال را تو بايد نگهبان باشي. مال با بخشش كاستي‌پذيرد اما علم با بخشش فزوني گيرد و مقام و شخصيتي كه با مال به دست آمده با نابودي مال، نابود گردد...."

3ـ ارزش دانشمندان
"اي كميل! ثروت‌اندوزان بي‌تقوا مرده‌اند. گرچه به‌ظاهر زنده‌اند اما دانشمندان تا دنيا برقرار است زنده‌اند. بدن‌هايشان گرچه در زمين پنهان اما ياد آنان در دل‌ها هميشه زنده است." (حكمت 147)

نقش دانشمندان در استواري دين و دنيا
حضرت به جابربن عبدا... انصاري مي‌فرمايند: "اي جابر! استواري دين و دنيا به چهار چيز است: عالمي كه به علم خود عمل كند و جاهلي كه از آموختن سرباز نزند، بخشنده‌اي كه در بخشش بخل نورزد و فقيري كه آخرت را به دنيا نفروشد. (حكمت 372)

نقش دانشمندان در استواري حكومت
در كلام امام علي(ع) دانشمندان نقش مهمي در اداره حكومت، شهر‌ها و مناطق ايفا مي‌كنند به گونه‌اي كه ايشان در نامه‌اي كه به فرماندار مصر ـ مالك اشتر ـ مي‌نويسند، مي‌فرمايند: "...با دانشمندان، فراوان گفت‌وگو كن و با حكيمان فراوان بحث كن. كه مايه آباداني و اصلاح شهر‌ها و برقراري نظم و قانوني است كه در گذشته نيز وجود داشت." (نامه 53)

مسئوليت علما و دانشمندان در ترويج دانش
اميرالمومنين مسئوليت خطير دانشمندان را در آموزش گوشزد مي‌نمايند و مي‌فرمايند: "خدا از مردم نادان عهد نگرفت كه بياموزند تا آن كه از دانايان عهد گرفت كه آموزش دهند." (حكمت 478)

شيوه صحيح پرسش و پاسخ
نكته اخلاقي بسيار ظريف و حساسي را در فرمايشات حضرت مي‌بينيم كه رعايت آن بسيار ضروري است.
ايشان در پاسخ شخصي كه مشكلي را پرسيد مي‌فرمايند: "براي فهميدن بپرس، نه براي آزار دادن؛ كه نادان آموزش گيرنده، همانند داناست، و همانا داناي بي‌انصاف چون نادان بهانه‌جو است!" (حكمت 320)

ضرورت تحمل رنج و سختي براي كسب دانش
مولي‌الموحدين به پنج چيز سفارش مي‌نمايند و مي‌فرمايند كه اگر براي آنها شتران را پرشتاب برانيد و رنج سفر را تحمل كنيد سزاوار است يكي این كه "كسي در آموختن آن چه نمي‌داند شرم نكند." (حكمت 82)

ضرورت احترام به استاد
ايشان احترام به استاد را مهم دانسته و مي‌فرمايند: "با آن كس كه تو را سخن آموخت به درشتي سخن مگو. و با كسي كه راه نيكو سخن گفتن به تو آموخت لافِ بلاغت مزن."

سيد محمود حسيني، بي‌بي صديقه ابوترابي خير‌آبادي