به جای اعمال محدودیت، حمایت کنید

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، به جای یافتن راهکاری برای استفاده بهینه از ظرفیت علمی دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در خارج از کشور، برای آنان محدودیت علمی ایجاد می کند.

 

به گزارش خبرنگار بولتن، اواسط اسفندماه سال گذشته، خبرگزاری ها به نقل از محمد حسين مجلس‌آرا مديركل امور دانش‌آموختگان وزارت علوم، تحقيقات و فناوري از ممنوعيت انتخاب موضوع رساله «در ارتباط با ايران» براي دانشجويان خارج از كشور خبر دادند. موضوعی که تعجب بخش اعظمی از دانشگاهیان ایرانی را موجب شد و در عین حال خوراک تبلیغاتی مناسبی را نیز برای رسانه های معاند نظام در نشان دادن چهره ای غیرواقعی از سیستم آموزش عالی ایران فراهم کرد.

 

تاکنون وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اطلاعاتی از چرایی و چگونگی اخذ این تصمیم منتشر نکرده، اما به نظر می رسد این اقدام، با هدف "جلوگیری از خروج بی ضابطه اطلاعات به خارج از کشور، که ممکن است مورد استفاده دول متخاصم قرار گیرد" صورت گرفته باشد؛ موضوعی که بویژه در چند سال اخیر و با پذیرش بخشی از بدنه فکری اصلاح طلبان فراری توسط دانشگاه ها و موسسات به ظاهر علمی اروپایی و آمریکایی، نگرانی هایی را در میان دلسوزان نظام ایجاد کرده است.

 

 

مشکل جای دیگری است
این، یک معضل بسیار قدیمی است. موضوع تحصیلات تکمیلی و چگونگی استفاده از نتایج حاصل از تحقیقات دانشجویی از دیرباز از مسائل نظام آموزشی ایران به شمار می رود. دانشگاه های ایرانی نتوانسته اند، با نیازسنجی مناسب از بازار مصرف داخل، روحی کاربردی به پژوهش های خود بدهند و از سوی دیگر، مراکز تصمیم سازی، صنایع و نهادهای خصوصی و دولتی ایران نیز یاد نگرفته اند چگونه نیازهای خود را برای جامعه دانشگاهی ایران تشریح کرده و از دادهای علمی تولید شده در مجامع دانشگاهی به صورت بهینه استفاده کنند.

 

این روند، وجه تمایز اصلی میان کشورهایی نظیر ما با کشورهای پیشرفته است. در عمده ممالک غربی، نه تنها در حوزه صنعت، بلکه در حوزه های علوم انسانی، ارتباطی تنگاتنگ و مستمر میان موسسات پژوهشی و نهادهای تصمیم گیر وجود دارد. در ممالک مذکور این، یک مسئله طبیعی است که وقتی یک نهاد تصمیم گیر بخواهد سیاستی مثلا درباره ایران اتخاذ کند، نخستین محل مراجعه اش، مشاوران دانشگاهی باشد؛ مشاورانی که یا خود بارها به ایران آمده، یا چندین پایان نامه با موضوع ایران را راهبری کرده اند  و یا دستکم به انبوهی از تحقیقات دست اول و به روز درباره ایران دسترسی دارند.

 

 

یک معامله خوب!
طرفداران تصمیم اخیر وزارت علوم برای دفاع از آن براهینی ارائه می کنند. آنان می گویند دلائل مختلفی از تمایل دانشجویان ایرانی برای تحصیل در خارج وجود دارد؛ اخذ مدرک از یک دانشگاه معتبر بین المللی، گرفتن مدرک با هزینه ای ارزان تر از دانشگاه آزاد در ایران یا تحصیل در رشته ای که ممکن است در ایران ارائه نشود. برخی نیز تحصیل را پل مناسبی برای زندگی در خارج از ایران می دانند.

 

اما یک دانشگاه خارجی از دانشجوی ایرانی چه میخواهد؟ دانشگاه ها و موسسات علمی غربی، ارتباطات مالی و کاری وسیعی با نهادهای سیاستگذاری و امنیتی دولت های خود دارند. در همه این دانشگاه ها فهرست بلندبالایی از موضوعاتی یافت می شود که از طرف کارفرمایان پیش گفته، به این موسسات سفارش داده شده اند؛ در یکی دو دهه اخیر و با اهمیت پیدا کردن مسائل خاورمیانه، تحقیقات دانشگاهی در موضوعاتی مثل دین، فرهنگ، جریان های سیاسی، اقوام و ... در کشورهای خاورمیانه از جمله ایران، اسپانسرهای مالی زیادی را در ممالک غربی پیدا کرده است.

 

اما انجام پژوهش های کاربردی بویژه در حوزه علوم انسانی، به این دلیل آنکه عموما مستلزم حضور مستقیم و طولانی مدت محقق در میدان تحقیق است، هم هزینه بردار بوده و هم برای محققان غیر بومی بسیار دشوار است. نتیجه آنکه بهترین گزینه برای انجام چنین مطالعاتی محققان و دانشجویان بومی هستند.

 

اینجاست که "معامله ای سودآور" شکل می گیرد. دانشجوی خارجی، با کمترین هزینه، امکان تحصیل و اخذ مدرک از یک دانشگاه معتبر غربی را به دست می آورد، دانشگاه غربی نیز توانسته به یاری یک محقق بومی، پژوهشی ناب را با کمترین هزینه در موضوع یک کشور خارجی (مثلا ایران) انجام دهد و دست آخر هم سفارش دهنده اصلی که یک نهاد دولتی یا امنیتی است، بدون دردسر و با هزینه ای بسیار ناچیز به متنی مملو از اطلاعات ناب، دست چین شده  و آنالیز شده دست می یابد که کسب آن از طرق دیگر برایش بسیار هزینه بردار و در برخی موارد تقریبا غیرممکن بود.

انتخاب بدترین گزینه
هم اکنون بیش از 60 هزار دانشجوی ایرانی در دانشگاه های خارج ایران مشغول به تحصیل هستند، که البته در این میان، آمار دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترایی که موضوع پایان نامه شان، از دیدگاه وزارت علوم "احتمالا مسئله ساز" باشد، حتی به 500 نفر هم نمی رسد. لذا به نظر می رسد مسئولان وزارت علوم به جای یافتن راهکاری مناسب برای برخورد با مسئله پایان نامه ها، از میان گزینه های بد و بدتر، گزینه "بدترین" را انتخاب کرده است.

این احتمال وجود دارد که در میان ایرانیانی که برای تحصیل به خارج می روند، افرادی بسیار محدود در دام سرویس های امنیتی خارجی بیفتند، و یا موضوعی را برای تحقیق انتخاب کنند نتایج آن مستقیم یا غیر مستقیم در خدمت اهداف دول متخاصم باشد، اما نباید به این بهانه مسیر علم آموزی را برای خیل عظیمی از دانش پژوهان سد کرد.

وزارت علوم به جای این تصمیم، می تواند از همان روشی استفاده کند که هم اکنون دانشگاه ها و موسسات علمی خارجی از آن بهره می برند. یعنی فهرستی از نیازها و موضوعات مورد علاقه موسسات، نهادها و ارگان های دولتی و خصوصی ایرانی تهیه و به دانشجویان علاقمند به تحصیل در خارج ارائه کند و از دانشجویانی که این موضوعات را انتخاب می کنند، حمایت مالی کند. این موضوعات می تواند طیف وسیعی از مطالعات علمی درباره کشورهای خارجی باشد. طبیعی است این حمایت ها ورای شیوه معمول کنونی است که توسط برخی وزارتخانه ها و نهادهای دولتی به تعداد محدودی از دانشجویان اعزامی به خارج بورس تحصیلی داده می شود.

 

 

دانشجویان خارجی در ایران چه می کنند؟
هم اکنون بیش از 16 هزار دانشجوی خارجی در ایران مشغول به تحصیل هستند. هر چند تعداد دانشجویان دوره های کارشناسی ارشد و دکترا در میان این گروه، سهم بسیار اندکی دارند، اما مشخص نیست که وزارت علوم برای استفاده از ظرفیت علمی این دانشجویان چه برنامه ای دارد.
با نگاهی به عناوین پایان نامه های دانشجویان خارجی در دانشگاه های ایران، یک نکته جالب به چشم می خورد و آن اینکه بخش اعضمی از این پایان نامه ها با موضوعاتی درباره ایران است!