نگاهي جامعه‌شناختی به واقعه كربلا

برای اینکه علت این انحراف مشخص گردد باید مردم و جامعه و جامعه اسلامی عصر کربلا را شخصیت شناسی کرد. این امر مستلزم برسی تاریخ چند دهه جامعه است. حد اقل فایده این بحث شناخت لغزشگاه هایی است که کوفیان و آنان که در مدینه با امام همراهی نکردند،  نتوانستند در آن لغزشگاه ها خود را نگه دارند و به اعماق آن سقوط کردند. باید نقطه های انحراف را بشناسیم تا بتوانیم خود را در آن ایمن کنیم...واقعه ای که در کربلا رخ داد یک اتفاق عادی نبود ونمی توان آن را لشگر کشی یزید علیه امام دانست، آنچه در کربلا رخ داد یک قیام مردمی علیه حجت زمان بود، قیام همان هایی که برای حسین نامه نوشته بودند که به کوفه بیا ،ما از تو حمایت می کنیم. قیامی ناشی از انحراف و نه ناشی از کفر. آنچه در کربلا رخ داد شوریدن خیل عظیمی از مسلملنان کوفه و بلکه شیعیان علی (ع) بر علیه امام حسین (ع) بود نه لشگریان یزید. و این در حالی است که 50 سال بیشتر از رحلت آخرین پیامبر خدا و وصایای او در مورد اهل بیتش نگذشته است، چرا انقدر دور برویم، تنها بیست سال از حکومت حضرت علی آن هم به مرکزیت همین کوفه گذشته است، و اگر بازهم نزدیکتر بیاییم چند ماهی بیشتر از آن همه نامه به امام حسین (ع) نگذشته است، هنوز مهر بیعت کوفیان با مسلم خشک نشده است که اینگونه مسلمانان کوفه در برابر حجت خدا بر روی زمین می ایستند. چه اتفاق بزرگ و چه انحراف بزرگتری رخ داده است که جامعه اسلامی دچار چنین ریزش و سقوطی می شود؟

برای اینکه علت این انحراف مشخص گردد باید مردم و جامعه و جامعه اسلامی عصر کربلا را شخصیت شناسی کرد. این امر مستلزم برسی تاریخ چند دهه جامعه است. حد اقل فایده این بحث شناخت لغزشگاه هایی است که کوفیان و آنان که در مدینه با امام همراهی نکردند،  نتوانستند در آن لغزشگاه ها خود را نگه دارند و به اعماق آن سقوط کردند. باید نقطه های انحراف را بشناسیم تا بتوانیم خود را در آن ایمن کنیم.

آنچه معلوم است این است که مردم صدر اسلام دچار تغییری اجتماعی شدند. اما تغییر اجتماعی چیست: تغییر اجتماعی عبارت است از دگرگونی قابل رویت جامعه ای در طول زمان به صورتی که با دوام باشد و بر سرنوشت آن جامعه اثر بگذارد. هر تغییر اجتماعی بد و نکوهیده نیست بلکه سمت و سوی تغییر اهمیت دارد که به سمت سعادت می رود یا شقاوت . پس سوال اینجاست که چه شد که سمت و سوی این تغییرات اجتماعی  به جهتی رفت که نتیجه آن واقعه کربلا شد.

انحراف از جانب کارگزاران

 آنچه واضح است این است که انحراف یک جامعه از انحراف در فرهنگ نشات می گیرد و تغییرات فرهنگی وابستگی خاصی با کارگزاران فرهنگی دارد. پس باید ریشه انحراف ها را در صدر اسلام جست و جو کرد. آنجا که امیر مومنان خانه نشین شد و حکومت در دست نا اهلان قرار گرفت. کنار گذاشته شدن اهل بیت از جریان حکومت سبب شد تا عده ای برای شناخت ارزش های دینی به سراغ ابو هریره ها و ابن هیثم ها و امثال آنان بروند و این منشا تغیير فرهنگ و در نتیجه تغییر مسیر جامعه شد. کم کم ارزش های الهی که رسول خدا بیان کرده بود دوباره جای خود را به ارزش های جاهلی داد. با گسترش فتوحات و افزایش درآمدها، دنیا طلبی در دلها جا باز کرد و مردم را کم کم از ایثار شهادت دور کرد. این انحراف به حدی بود که علی (ع) در آن 5 سالی هم که به حکومت رسید نتوانست آن را اصلاح کند. به حدی که در جنگ صفين شمشیر بر گلوی حضرت می گذارند که باید حکمیت را بپذیری. با روی کار امدن افراد دیگر نیز این انحراف شدت گرفت تا در زمان معاویه به اوج خود رسید.

پس از شهادت امیر المومنین معاویه خود را بی رقیب دید و به از بین بردن ارزش های دینی و احیای ارزش های جاهلی پرداخت. به نحوی که امام حسین (ع) در توصیف شرایط می فرماید :«اوضاع زمان جدا دگرگون گشته است. زشتی ها آشکار و فضیلت ها از محیط ما رخت بر بسته است. از فضایل انسانی چیزی باقی نمانده و مردم در زندگی ننگین و ذلت باری به سر می برند، نه به حق عمل می کنند و نه از باطل دوری می کنند.»

معاویه ارزش های بسیاری را زیر پا گذاشت. از كوشش برای پایین آوردن جایگاه پیامبر اکرم با جعل احادیثی در وهن شخصیت پیامبر(ص) و منع نشر فضایل اهل بیت با تهدید و زور گرفته تا از بین بردن نیرو های ارزشی و احیای تعصبات قبیله ای دوران جاهلیت و در آخر هم که ولایت عهدی انسان پستی چون یزید به عنوان خلیفه مسلمین.

امام حسین (ع) تا زمان زنده بودن معاویه با او مبارزه کرد اما در برابر یزید قیام کرد. علت این این امر نه بر حق بودن معاویه بلکه سیاست مداری و زیرکی او بود که نمی گذاشت مردم از باطن پلیدش با خبر شوند. معاویه به گونه ای حکومت می کرد که مردم او را خلیفه مسلمین می دانستند اما پستی و رذالت یزید، عیاشی ها و حیوان بازی هایش برای همه رو شده بود.

آنچه تا اینجا گفته شد علل تغییرات و انحرافات جامعه بود از حیث ناشایست بودن کارگزاران حکومت بود اما ناگفته نماند که گرچه منشا انحراف از سقیفه شروع شد اما خود مردم هم بی تقصیر نبودند و این ریزش بزرگ که در کربلا به اوج می رسد از جانب خود آنان نیز بوده است.

انحراف از جانب مردم

اين را فراموش نكنيم كه در زمان واقعه کربلا مردم منكر اسلام شده بودند. حالا چگونه شد که مردم مسلمان، قاتل امام حسين (ع) شدند؟

اگر بگوییم همه آنچه در کربلا اتفاق افتاد از رذالت کارگزاران است چرا امثال هانی و... منحرف نشدند؟ معلوم می شود که در خود آن مردم هم سستی و حب دنیا رسوخ کرده بود که دیگر با وجود اینکه می دانستند حسین بر حق است او را یاری نکردند. از سویی دیگر بی بصیرتی نیز بر جامعه حاکم شده بود و همین امر بود که وقتی در کنار دنیا طلبی قرار می گرفت راه هرگونه توجیهی را برای یاری نکردن امام باز می کرد. به هر حال باید دانست که این عدم ایمان راسخ مردم زمان بود که باعث شد تا در لغزشگاه هایی که معاویه بر پا کرده بود بلغزند.

این خود همین مردم بودند که غفلت کردند و باعث خانه نشین شدن علی (ع) شدند و همین مردم بودند که در صفین خود را باختند و باز همین مردم بودند که اطراف حسن بن علی را خالی کردند. به عبارت بهتر باید گفت هرچه بر سر جامعه اسلامی آمد، در درجه اول از جانب خود آنها بوده است که این وعده ای الهی است . گناه، دنیا پرستی و فاصله گرفتن از ارزش های نبوی و در نهایت بی بصیرتی را می توان دلایل اصلی انحراف جامعه اسلامی دانست که البته با کنار گذاشته شدن اهل بیت از حکومت این امر شدتی دو چندان به خود گرفت.

واقعه کربلا لغزشگاه بزرگ مسلمانان است آنجایی که گناهان ریز درشت سر باز کرده و انسان را به اعماق دره‌های تباهی می کشاند، به حدی که ببیند سر از تن پسر رسول خدا جدا می کنند و هیچ نگوید.

و ما نباید خود را از این خطر ایمن بدانیم چه بسا اگر ما هم در کربلا بودیم کم از کوفیان نداشتیم .در عرصه امتحان است که آنچه در دلهاست رو می شود. گناه بستر این انحراف است و چه بسیار بودند بزرگانی که به خاطر حسدشان یا هر گناه ریز درشت دیگری پایشان لغزید و از مسیر حق منحرف شدند. ماجراي فتنه سال قبل نشان داد كه همه‌ي انسان‌ها بنا بر سنت الهي در معرض امتحان و لغزش قرار دارند. سنت الهي بر مبناي امتحان‌ةاي پي در پي است «تا سيه روي شود هر كه در او غش باشد».

براي مطالعه بيشتر:

حماسه حسینی، شهید مطهری

تبیین جامعه شناختی واقعه کربلا، شمس الله مریجی