قرائت امام از آزادي مطبوعات

 

بسیاری از اندیشمندان معتقدند که رسانه های آزاد و مستقل در رشد و پیشرفت جامعه نقشی جدی ایفا می کنند. سيدجمال‏الدين اسدآبادى، كه از جمله انديشمندان و مصلحان بزرگ معاصر است، وجود مطبوعات آزاد را يكى از علل ترقى و پيشرفت ملل اروپا به شمار آورده و مى‏گويد: "يكى از وسائلى كه باعث ترقى غرب شده، آزادى مطبوعات است. اين آزادى، خوب و بد حكام را بدون استثنا نشر مى‏دهد. آنهايى كه صفات خوب دارند بر آن مى‏افزايند و آنان كه به فساد و خودپرستى مبتلا هستند، ناچار به ترك آن مى‏شوند."

آزادى مطبوعات از جمله مصاديق مهم و اساسى آزاديهاى سياسى است. با سنجش ميزان آزادى مطبوعات مى‏توان به مقايسه نظامهاى سياسى پرداخت و وابستگى و استقلال نشريات را در حكومتهاى گوناگون مورد بررسى و مقايسه قرار داد و ميزان مردم‏سالارى را در آنها سنجيد. در نظام هايى كه مطبوعات داراى ارج و قرب‏اند و فضاى سياسى مساعدى بر جامعه حاكم است، مردم به بيان آزادانه نظرات و افكار سياسى خود در محدوده قانون مبادرت مى‏ورزند. در جوامع استبدادى بيان آزادانه ديدگاهها در مطبوعات ميسر نيست.

امروزه ديدگاههاى متعدد و متعارض درباره نظر امام خمينى درباب مطبوعات وجود دارد. برخی به استناد فرمایشات و سخنان امام(ره) از آزادی حداکثری و بی قید و شرط دفاع می کنند و در سوی دیگر گروهی با اتکا به بیانات رهبر کبیر انقلاب اسلامی از ضرورت نظارت جدی بر رسانه ها سخن می گویند.

اما در این میان در منظومه فکری و اندیشه ای امام(ره) مفهوم نظارت و آزادی هر دو در کنار هم معنادار می شوند. الگوى نظرى حاكم بر انديشه سياسى حضرت امام(ره) درباره مطبوعات، به تعبیر دکتر لک زایی نظريه "مسؤوليت اجتماعى" است. با اين الگو مى‏توان به بررسى و تحليل انديشه امام پرداخت.

امام(ره) علاوه بر پذيرش كاركردهاى آزادى خواهانه مطبوعات، كاركردهاى ويژه‏اى از قبيل تعهد و مسؤوليت در برابر مردم و جامعه نيز براى آن قائل مى‏شود. مضمون اصلى اين نظريه اين است كه آزادى و تعهد دو روى يك سكه‏اند و همانطور كه مطبوعات حق دارند از دولت و ساير نهادها انتقاد كنند، مسؤوليتى نيز در قبال مصالح و منافع ملى و امنيتى و پاسخ به نيازهاى جامعه دارند. به ميزانى كه مطبوعات مسؤوليت‏خود را بفهمند و آن را پايه‏اى براى سياستهاى عملى خود قرار دهند، اين نظريه مى‏تواند پاسخگوى نيازهاى جامعه باشد. اما اگر مطبوعات مسؤوليتهاى خود را فراموش كنند، بر دوش نهادها و مراكز ديگر است كه بر كاركردهاى اساسى ارتباطات جمعى نظارت كنند و اطمينان حاصل كنند كه اين كاركردها به بهترين شكل انجام مى‏گيرد.

در انديشه امام خمينى مطبوعات در جامعه كاركردى دوگانه مى‏يابند؛ هم مى‏توانند نقش مثبتى در رشد و تعالى جامعه و نيز توسعه سياسى ايفا نمايند و هم اينكه در جهت اضلال و گمراهى و عقب‏ماندگى فرهنگى و علمى جامعه مشى كنند. كاركرد مثبت مطبوعات در انديشه امام ظهور در نقش هدايتگرى و مربيگرى جامعه است. به عبارتى نشريات چونان مربى و معلمى دلسوز بايد به تربيت و ساختن استعدادهاى افراد بپردازند. كاركرد ديگر، حفاظت و حراست از استقلال ميهن و آزادى در نظام جمهورى اسلامى است و تشويق و تحريك مردم در اجراى چنين نقشى از وظايف مطبوعات در نظام اسلامى است.

همچنين مطبوعات در نقش واسط ميان مردم و حاكمان ايفاى نقش مى‏كنند و عملكرد مسؤولان را به زير تيغ نقد مى‏كشند و كارهاى كارگزاران نظام را در معرض ديد همه قرار مى‏دهند. روشن كردن فضا و بيان وقايع و حقايق به جريان آزاد اطلاعات نيز كمك مى‏رساند. بنابراين در اين كاركرد وظيفه مطبوعات و رسانه‏هاى عمومى نقد عملكرد مسؤولان نظام سياسى و دفاع از حقوق اوليه مردم در برابر حاكميت و قدرت سياسى است. كاركرد ديگر مطبوعات در انديشه امام، بارور ساختن نور اميد در دلهاى مردم است و اينكه ايمان و اعتماد به نفس و اطمينان به خويش و عدم اتكاى به بيگانگان را در ذهن و جان مردم شعله‏ور سازند.

بنابراين مطبوعات نقش عظيمى در بسط فرهنگ و توسعه سياسى در جامعه ايفا مى‏كنند. علاوه بر اين زمينه نقد حاكمان را در جامعه فراهم مى‏آورند و با انعكاس درست وقايع و حقايق، عملكرد مجموعه دولت را در معرض قضاوت افكار عمومى قرار مى‏دهند.