شهید حکیم عصاره فکر و ایده شهید صدر بود

هفته نامه پنجره: برای کسب اطلاعاتی بیشتر از خاندان کم‎نظیر و پربرکت حکیم به‎ویژه شخصیت برجسته و شهید بزرگوار حضرت آیت‎الله سید محمدباقر حکیم، گفت‎وگویی صمیمانه با یکی از اعضای این خانواده را در دستورکار قرار دادیم. ایشان سالیان زیادی توفیق ارتباط با شهید حکیم و فعالیت در مجلس اعلای (انقلاب) اسلامی عراق در معیت ایشان و نیز همراهی با مرحوم حجه‎الاسلام سید عبدالعزیز حکیم را داشته و اکنون نیز مشاور برادرش سید عمار حکیم رییس مجلس اعلای اسلامی عراق است. سید محسن حکیم فرزند مرحوم سید عبدالعزیز حکیم و داماد شهید سید عبدالصاحب حکیم را در یکی از سفرهایش به ایران یافتیم و ساعتی را با ایشان که معطر به عطر شهدای خاندان حکیم است، درباره این خاندان و شهدایش هم‎کلام شدیم که متن این گفت‎وگوی صمیمانه را در ادامه می‎خوانید.

*در ابتدای بحث توضیح مختصری درباره خاندان حکیم و جایگاهی که در قرن معاصر در عراق داشتند ارائه بفرمایید.

خانواده حکیم به‎وسیله حسن مثنی به امام حسن (علیه‎السلام) متصل می‎شوند. دنباله این اتصال هم فرزند ایشان سید ابراهیم طباطبا است که در کوفه مدفون هستند و در انقلاب‎‎های صدر اسلام مشارکت جدی داشتند. انقلاب خود ایشان نیز جزء اولین انقلاب‎هایی بود که در دولت اموی انجام شد. ایشان از فرماندهان نامدار در این انقلاب‎‎های علوی و ضد ‎اموی بودند. این انقلاب‎ها در راستای مخالفت با فعالیت‎‎های بنی امیه صورت می‎گرفت؛ به‎ویژه بعد از حادثه دردناک عاشورا. در واقع خاندان حکیم از سلاله سادات طباطبایی است. در طول تاریخ معاصر به‎ویژه صد سال اخیر شخصیتی همچون سید محسن حکیم به عنوان بزرگ خاندان و از مراجع بنام حوزه علمیه نجف نقش برجسته‎ای داشته است. عراق بر اساس توافق «سایکس‎پیکو» تحت سیطره انگلیس درآمده بود. از سال 1914 تا 1920 شش سال مهم در تاریخ سیاسی عراق است؛ چراکه استعمار انگلیس تلاش زیادی کرد تا جبهه‎ای متمرکز در جنوب عراق ایجاد کند. انگلیسی‎ها خواهان اشغال عراق بودند اما مرجعیت نجف اشرف و علما و فضلا همه برخاستند و رهبری و فرماندهی جبهه ضد انگلیسی را بر عهده گرفتند. این‎گونه شد که انگلیس بالاترین تلفات را در میان مستعمرات خویش، در عراق داشت. آن‎ها حتی مجبور شدند از هند نیروی کمکی بیاورند. آن زمان مرحوم سید محسن حکیم جوانی 18 ساله بود که در رکاب مرید و استاد خودش سید محمدسعید حبوبی -که فرماندهی جبهه شعیبه را به عهده داشت- به مبارزه علیه انگلیسی‎ها مشغول بود. این مبارزات ادامه داشت تا سال 1918 که جنگ جدیدی آغاز شد و نهایتا در سال 1920 انقلاب بزرگی به رهبری آیت‎الله العظمی سید محمد تقی شیرازی رقم خورد و ایشان اعلام جهاد کردند که این حکم جهاد باعث شد شیعیان به صورت مستحکم در برابر اشغال انگلیس ایستادگی کنند. این مبارزه از آن زمان آغاز شد و همچنان تا بعد از فوت سید ابوالحسن اصفهانی در سال 1947 ادامه داشت و بعد از او هم آیت‎الله العظمی بروجردی آن را ادامه داد. بعد از آيت الله بروجردي نيز آقای حکیم مرجع اول جهان تشیع شد. ایشان در دوران مرجعیت نظرات قابل توجهی داشتند که از جمله آن‎ها مخالفت با ارتباط شاه و رژیم غاصب صهیونیستی بود. بیانیه دیگر ایشان درباره مخالفت با کمونیسم بود. دهه‎‎های 50،‎60 و 70 میلادی اوج قدرت اتحاد جماهیر شوروی و احزاب کمونیست در سرتاسر جهان اسلام بود و به‎ویژه در جهان عرب آن‎ها پایگاه‎هاي مستحکمی داشتند. حزب کمونیست عراق نیز از قدیمی‎ترین احزاب کمونیست در کل منطقه است. این‎ها روز به روز قدرتمندتر می‎شدند و بعد از روی کار آمدن عبدالکریم قاسم در سال 1958 قدرت فزاینده‎ای گرفتند. در اين زمان بود که مرحوم حکیم (در سال 1959) فتوای مشهور خودشان را مبنی بر این‎که کمونیسم کفر و الحاد است صادر نمودند. با این فتوای ایشان ضربه کاری و بسیار مهمی به حزب کمونیست عراق وارد شد. از دیگر مواضع مرحوم حكيم اظهار نظر درباره موضوع فلسطین بود که هم در محکومیت رژیم غاصب صهیونیستی و هم حمایت از گروه‎‎های آزادی‎بخش فلسطینی دنبال مي‎شد. ایشان اولین فقیهی بودند که حکم عملیات استشهادی را صادر كردند. رهبران فتح که نمایندگی گروه‎‎های فلسطینی را داشتند (مانند یاسر عرفات و محمود عباس) با آقای حکیم دیدار‎های متعددي داشتند. تجویز استفاده از زکات برای حمایت مالی از جنبش‎‎های آزادی‎بخش فلسطین نیز برای اولین‎بار توسط ایشان اعلام شد. حتي فراتر از اين مرحوم حكيم به حمایت از جنبش‎‎های اسلامی در سرتاسر جهان اسلام توجه داشت و در این زمینه تلاش‎‎های زیادی به خرج داد؛ از جمله موقعی که جمال عبدالناصر خواهان اعدام سید قطب به‎عنوان دبیرکل جنبش اخوان‎المسلمین مصر بود، بیانیه‎ای صادر کرد و از عبدالناصر خواست که این کار را انجام ندهد و این موضوع هنوز هم مورد تقدیر جنبش اخوان‎المسلمین مصر است. چند ماه پیش که ما دیداری با سران جنبش در مصر داشتیم، این مسأله را خود آن‎ها مطرح کردند و ضمن تشکر می‎گفتند این مواضع، مواضع ماندگاری است که تاکنون ادامه دارد. آیت‎الله محسن حکیم نسبت به تقریب بین مذاهب اسلامی نيز گام‎های زیادی برداشت. در زمان ایشان ارتباط خوبی با آقای شیخ محمود شلتوت به‎عنوان شیخ الازهر برقرار بود و مجموعه این تلاش‎ها و اقدامات حضرت آیت‎الله بروجردی در نهايت منجر به اين شد که مذهب شیعه به‎عنوان مذهب پنجم مصر شناخته شود. آیت‎الله العظمی حکیم در خرداد 1349 (1970 میلادی) دار فانی را وداع گفتند. ایشان ده فرزند پسر و چهار دختر داشتند که از ایشان تنها یک دختر در قید حیات بوده و ساکن لبنان هستند. بر اثر فعالیت‎های فرزندان ایشان به‎ویژه شهید سید محمدباقر حکیم و مرحوم سید عبدالعزیز حکیم، در سال 62 همه مردان بالای 15 سال خانواده حکیم زندانی شدند. قرار بر این بود که حتی خانم‎ها را هم به زندان ببرند که گويا در لحظه آخر صدام از این تصمیم صرف‎نظر کرده بود. از نوجوان 15ساله تا پیرمرد90 ساله، به مدت 8 سال در زندان بودند و در اين مدت 63 نفر از خانواده حکیم را در زندان یا بعد از دوران حبس به شهادت رساندند که با احتساب سید محمدباقر این خانواده 64 شهيد تقديم‎ كرده‎اند. آقای سید محمدسعید حکیم نیز که الان از مراجع نجف است، هشت سال در زندان بودند. همه ده پسر آقای حکیم معمم و سه چهار نفر از آن‎ها در حد مرجعیت بودند که بعدا شهید شدند. تاريخ این خاندان از سه جنبه قابل بررسی است؛ یکي از جنبه سیاسی که هر کدام از اعضای این خانواده كه مسئولیت‎های سیاسی را بر عهده می‎گرفت، مواضع مستقلي را اتخاذ مي‎كرد. شهید سید محمدباقر حکیم و سید عبدالعزیز حکیم در متن امور سياسي عراق بودند و الان هم فرزندان آن‎ها و نسل برآمده از آن‎ها به امور سياسي توجه دارند. به عنوان نمونه الان آقای سید عمار حکیم فرزند سید عبدالعزیز و داماد سید محمد باقر حکیم رییس مجلس اعلای شیعیان عراق است. بخش دوم فعالیت‎های اجتماعی است؛ فعالیت‎هایی که در ارتباط با مردم عشایر داشتند چراکه تقریبا سه چهارم مردم عراق عشایری بوده و خانواده‎‎های شهری خیلی کوچک هستند. در واقع بیشتر جمعیت اين كشور را قبایل و عشایر تشكيل مي‎دهند. بخش سوم هم بخش دینی و حوزوی این خانواده است. هم‎اکنون هشتاد فرد معمم در این خانواده وجود دارد و چهار یا پنج نفر نیز مرجع هستند که نوه دختری ایشان (شهيد حكيم) آقای سید محمدسعید حکیم به‎عنوان یکی از مراجع برجسته نجف شناخته مي‎شود.

* شهید سید محمدباقر حکیم از چه تاريخي و چگونه وارد فعالیت‎‎های سیاسی - اجتماعی شدند؟

شهید سید محمدباقر حکیم در دوران مرجعیت مرحوم آیت‎الله حکیم که دهه سی و چهل شمسی بود، فعالیت‎های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و فکری خود را آغاز کرد. ایشان از شاگردان مبرز آیت‎ا‎لله العظمی خویی و همچنین شهید صدر بودند. به مدت 15سال افتخار شاگردی شهيد صدر را داشت و از معدود علمای نجف بود که در دانشگاه نيز تدریس می‎کرد و اکنون هم شاگردان ایشان در عراق هستند از جمله آقای نوری المالکی. این فعالیت‎ها و تلاش‎ها رژیم را نسبت به ایشان چه در زمان مرجعیت آیت‎الله حکیم و چه بعد از آن خیلی حساس کرد تا این‎که در سال 1977 دستگیر و به حبس ابد محکوم شدند و بعد از تحمل یک سال و نیم حبس در زندان ابوغریب مشمول عفو شدند. بعد از آزادی چون از طرفي از اعضای هسته اولیه تشکیلات شهید صدر بود و از طرف ديگر نيز با پیروزی انقلاب اسلامی ايران، رژیم بعث روی محمدباقر صدر حساسيت ويژه‎اي پيدا كرده بود، با نظر شهید صدر قرار شد برای سازماندهی امور به ایران بیاید. بعد از شهادت صدر ایشان از عراق خارج شد و به ایران آمد. در ايران چندین تشکل را راه‎اندازی کرد؛ از جمله «جماعه العلما» دفتر انقلاب اسلامی عراق و در نهایت مجلس اعلای عراق که در آذر 61 تشکیل گردید. اين مجلس مجموعه‎ای از علما و گروه‎های اسلام‎گرای عراقی بودند که حتی علماي سنی و کرد هم در میان آن‎ها حضور داشتند. در واقع یک جبهه اسلامی بود که همه گروه‎های اسلامی را در خودش جمع می‎کرد و پایگاه آن در ایران قرار داشت. رهبران اين جبهه از شاگردان شهید صدر بودند و همه کار‎های ایشان مستند به فتاوی شهید صدر بود. بعد از تلاش‎های زیادی که در راه اصلاح نظام بعثی انجام شد و نتيجه‎ نداد و با توجه به افزایش فشار‎های رژیم، شهيد صدر فتوای جهاد مسلحانه داد که با این فتوا مسائل جهادی هم آغاز شد و بعد از آن شاهد تشکیل جنبش‎های مسلح و جهادی در عراق بوديم؛ از جمله جنبش مجاهدین عراقی و یا گردان‎های شهید آیت‎الله صدر که منجر به تشکیل سپاه بدر شد. ایشان سه چهار دوره سخنگوی مجلس اعلا بودند و بعد هم رییس این مجلس شدند.

* انتخاب رییس مجلس به صورت رأي‎گيري بود؟

بله، چون همه گروه‎‎ها بودند؛ «حزب الدعوه»، «سازمان امل اسلامی»، «سید محمدتقی مدرسی» و «جنبش مجاهدین عراقی» که آقای حکیم و آقای حیدری مسئولیت آن را بر عهده داشتند. همچنین گروه‎های دیگری مثل «جندالامام» و بعضی از علمای مبرز مثل اقای سیدحسین صدر یا آقای سیدعلی حائری نیز حضور داشتند. به عبارت دیگر مجموعه‎ای از علما و فقها بودند که در این مجلس جمع شدند تا همه اقدامات بر ضد ‎رژیم صدام را متمرکز كنند. پس از پذیرش قطعنامه 598 و برقراری آتش‎بس بین ایران و عراق خیلی از نیرو‎های مجلس اعلا از روی ناامیدی به خارج از ایران رفتند ولی آقاي حكيم همچنان پا بر جا ماند و گفت ما باید از همه امکانات علیه صدام استفاده کنیم. روز به روز هم قوی‎تر شدند و حتي مسئولیت سپاه بدر هم به ایشان محول شد. در انتفاضه شعبانیه مارس 1991 (اسفند 1370) هر چند 14 استان عراق آزاد شد اما با حمایت آمریکایی‎ها، ارتش صدام به قتل عام و سرکوب وحشیانه ملت عراق پرداخت و 300 هزار نفر در مدت کمتر از 15روز شهید شدند.

* مجلس اعلا و شهید حکیم با توجه به این‎که در ایران بودند، دقیقا چه نقشی ایفا می‎کردند؟

با توجه به اینکه ایران با عراق هم‎مرز است، گروه‎های جهادی و بچه‎‎های بدر روزانه با آقای حکیم ارتباط داشتند و بنابراین وی گزارش‎هاي دقيقي از وضعيت داخلي عراق داشت. حتی متأسفانه برخی از فرماندهان بزرگ بدر در عراق دستگیر شدند. شهيد حكيم به‎دلیل همین ارتباطات و اطلاعاتی که به ایشان می‎رسید، تحلیل و ارزیابی میدانی خوبی از عراق داشت. به هر حال بعد از شکست انتفاضه که با حمایت‎های آمریکا و کشور‎های غربی از رژیم بعث عراق به وقوع پيوست، آقای حکیم دست به یک نهضت سیاسی زد و گفت ما باید صدای خودمان را به جهانیان برسانیم. در اين راستا همراه کردن سازمان ملل و سازمان‎های بین‎المللی جزء مهمی از فرایند دگردیسی در داخل عراق بود. بعد از جنگ کویت جو بین‎المللي علیه رژیم بعث بود و در همین ایام ما شاهد تصویب قطعنامه‎‎های سنگینی علیه عراق بودیم. به مدت 13سال عراق با بدترین شرایط مواجه بود. آقای حکیم از این فرصت استفاده کرد و ارتباطات خوبي را با سازمان‎‎های بین‎المللی و حقوق بشری برقرار کرد. حتی با سفرای خارجی که در تهران بودند، ارتباط مي‎گرفت. همچنین فرصتی پيدا شد تا سپاه بدر را بازسازی کنند و بدر از لشکر به سپاه تبديل شد. عملیات‎‎های ویژه‎ای هم انجام گرفت؛ مثلا کاخ صدام را چندین بار مورد حمله قرار دادند. زمانی ‎که به وضعیت اخیر یعنی حوادث 11سپتامبر و تصمیم آمریکا مبنی بر حمله به عراق رسيديم، بحث‎های زیادی مطرح شد که موضع ما چه باشد؟ آیا ما با صدام باشيم؟ با آمریکا باشيم؟ آقای حکیم چهار گزینه مطرح کرد. اول اين كه ما باید با صدام باشیم؛ چرا ‎که آمریکا یک رژیم کافر و اشغالگر است که می‎خواهد سرزمین اسلامی عراق را اشغال کند. گزینه دیگر همراهی با آمریکا بود چراکه صدام باعث و بانی حمله آمریکا به عراق شده بود. بنابراین فرصتی فراهم شده بود که ما باید از آن استفاده مي‎كرديم. یک گزینه هم این بود که ما خودمان را کنار بکشیم چراکه جنگ بین دو ظالم است؛ و در آخر نيز گزینه چهارم این بود که ما در هر حال نماینده ملت عراق هستیم؛ ما نه با آمریکا هستیم و نه با صدام و با هر دو مخالفیم. لذا باید طرح ملت عراق را اجرا کنیم.

*طرح ملت عراق چه بود؟

اول این‎که سرنگونی صدام نباید به دست آمریکا باشد بلکه می‎باید سازمان ملل قطعنامه‎‎هایی در راستای منع كشتار و سرکوب ملت عراق توسط صدام و ضرورت مقابله با این نقض حقوق بشر صادر کند و سپس خود ملت عراق دگردیسی لازم را در اين زمینه انجام دهد. مانند کشور لیبی. دوم این‎که عراق نباید اشغال شود و لازم است جهت سامان دادن به امور یک دولت وحدت ملی به صورت موقت تشکیل شود. نظر آقای حکیم اجرای همین دو مورد پیش گفته بود خیلی هم تلاش كرديم که اجرایی شود ولی متأسفانه بسیاری از گروه‎‎های معارض عراقی همراهی نکردند، چرا که ترجیح دادند به دامن آمریکا پناه ببرند از طرف ديگر شرایط بین‎المللی نیز فراهم نشد چون سازمان ملل وارد ماجرا نشد و آمریکا خودسرانه دست به اقداماتی زد.

آقای کوفی عنان اعلام کرد هیچ‎گونه مجوزی از سوی سازمان ملل در راستای حمله آمریکا به عراق صادر نشده است. به هر ترتیب آمریکا آمد و عراق را اشغال کرد و این اشغال مورد شناسایی کامل سازمان‎ملل قرار گرفت یعنی پروتکل چهار ژنو در عراق حاکم گردید و پل برمر حاکم آمریکایی عراق شد.

در اين برهه آقای حکیم همچنان به دنبال این بود که هیأت حاکمه عراقی امور را اداره کند نه منتخبان آمریکا، لذا تلاش کردند شورای حکومتی عراق تشکیل شود که تشکیل شد. این شورا که متشکل از 25 نفر بود محور مسائل سیاسی عراق شد. متأسفانه در همین اثنا بود که آقای حکیم در 29/8/2003 بعد از اقامه نماز جمعه در حرم علوی، در حال خروج از حرم شریف با انفجار ماشینی که پدر خانم زرقاوی «رهبر القاعده عراق» راننده آن بود به همراه 82 نفر دیگر به شهادت رسیدند. مطالب پیش گفته خلاصه‎ای از زندگانی سیاسی- اجتماعی آقای حکیم بود. بخش دیگری از زندگي ايشان بخش علمی است؛ شهيد حكيم حدود پنجاه کتاب و جزوه مهم (که بیشترش هم چاپ شده است) از خود به یادگار گذاشته است. ايشان استاد فقه و اصول بودند، مجالس تفسیر قرآن هم برگزار می‎کردند و از اساتید نامدار علوم قرآن بودند. در مباحث فقه سیاسی ایشان صاحب نظر بودند و در زمینه ولایت فقیه و چگونگی حکومت اسلامی نيز کتاب‎های خیلی خوبی تاليف كردند که عمده مباحث آن‎ها برگرفته از فکر و ایده شهید سید محمدباقر صدر بود. بخش دیگر؛ فعالیت‎‎های فرهنگی ایشان بود، شهید حکیم در مجمع جهانی اهل‎بیت (علیهم‎السلام) نایب رییس بودند و در مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی به عنوان رییس شورای فعالیت‎ داشتند، ایشان همواره در کنفرانس وحدت اسلامی حضور فعال داشتند. در چندین مجله علمی مقاله می‎نوشتند و کتاب مهم تالیف کرده‎اند به نام «نقش اهل‎بیت (علیهم‎السلام) در تربیت جامعه صالح» -که منظور شیعیان است- و در بخش‎‎های مختلف این کتاب مباحث اجتماعی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی را با احادیث و روایات معتبر نقد و بررسي کرده‎اند این کتاب چگونگی هدایت شیعیان توسط اهل‎بیت (علیهم‎السلام) را مورد مطالعه قرار داده است. در رابطه با وحدت اسلامی نیز ايشان كتابی مبنايي تاليف كرده‎اند. فارغ از این جوانب علمی فرهنگی حقیقتا ايشان از نظر عرفان و اخلاق فوق‎العاده بودند. من چون سال‎ها با شهید حکیم بودم و در محضر ایشان تربیت یافتم نکات زیادی از آن بزرگوار فرا گرفتم. هر روز مقید بودند یک جز قرآن بخوانند. نماز شب‎شان ترک نمی‎شد، دعای کمیل را هر شب جمعه از بر می‎خواندند، در ماه‎‎های رجب و شعبان همیشه روزه می‎گرفتند حتی سفر هم که بودند نذر می‎کردند و روزه می‎گرفتند.

وجه دیگری از وجوه شخصیتی شهید حکیم مدیریت ایشان بود. ایشان به من می‎گفت من در روز 16ساعت کار می‎کنم. سوار ماشین که می‎شدند از محل زندگی تا محل کار 15 تا 20 دقیقه بیشتر راه نبود اما می‎گفت من در داخل ماشین و براي همين 20 دقيقه برنامه دارم. ایشان هر چهارشنبه بعدازظهر می‎رفت قم و پنجشنبه شب به تهران برمی‎گشت، چرا که خیلی از عراقی‎‎ها و مجاهدین به قم می‎آمدند لذا یک فرصت دیدار و گفت‎وگو و تبادل نظر فراهم مي‎شد. یکی از کتاب‎های برجسته‎شان بنام «قصص القرآن» را در راه قم به تهران نوشتند.

انصافا ايشان انسان توانمند و جامعي بود. روز‎های یکشنبه را فقط به بحث‎‎های علمی اختصاص داده بودند و در این‎روز کار سیاسی نمی‎کردند، همین کتب و مقالات علمی را كه موجود است در آن روز می‎نوشتند.

من رشته دانشگاهی‎ام حقوق بین‎الملل بود هنگام گفت‎وگو با ایشان، بعضا ایده‎‎هایی مطرح مي‎كردند که برای من بسیار جالب بود و هميشه اين سوال در ذهنم ایجاد می‎شد كه چگونه یک فرد فقیه به این میزان عمیق و وسیع نسبت به مطالب حقوقی و بین‎المللی مسلط است؟

در یکی از گفت‎وگوهایمان بحث مفصلی کردیم نسبت به قطعنامه‎‎های سازمان‎ملل علیه صدام و ایشان نکات حقوقی جالبی را مطرح کردند که نشان می‎داد بر مسائل مطرح شده تسلط بالایی دارند.

* در مورد شهادت‎شان بفرمائید.

اگر کارکرد القاعده را بررسي كنیم متوجه خواهیم شد اين گروه همیشه تلاش می‎کند سر را بزند و فقط به بدنه اکتفا نمی‎کند همچون احمدشاه مسعود یا برهان‎الدین ربانی. در رابطه با شهید حکیم هم همین‎گونه بود شهید حکیم وقتی وارد عراق شد با استقبالی بی‎نظیر مواجه شد که در طول تاریخ عراق بی‎نظیر بود. هزاران نفر برای استقبال بدون هیچ گونه امکاناتی در آن گرما حاضر شده بودند. بعد از این‎که ایشان به نجف آمد هر روز در مسجد شاکری که نزدیک محل اقامتشان بود سخنرانی می‎کردند. صبح تا شب هیأت‎‎هایی برای دیدار با ایشان می‎آمدند چرا که بعد از 23سال برگشته بودند. از جانب ديگر آمریکایی‎‎ها هم از حضور ایشان و استقبال مردم خوششان نمی‎آمد چون اين محبوبيت و افكار شهيد حكيم بر خلاف منافع آن‎ها و طرح اشغال‎شان بود آمریکایی‎ها می‎خواستند افرادی بیاورند که با خودشان همراه باشند. آقاي حكيم اصلا با این‎ها همراهی نمی‎کرد. از سوی دیگر، القاعده فهمیده بود که ایشان به عنوان رهبر مقتدر شیعیان عراق موجب سر و سامان گرفتن شیعیان این کشور شده‎اند آن‎ها با این اقدام مي‎خواستند اولا ایشان را که از مراجع گرانقدر و بنام عراق بود حذف کنند و ثانیا مانع از وحدت و اتحاد شيعيان حول شخصیت ایشان شوند. همچنین می‎خواستند با شهادت حکیم جنگي را بین شیعه و سنی به راه بیندازند که البته ما کاملا نسبت به این موضوع آگاه بودیم و از همان لحظه شهادت، آقای سیدعبدالعزیز حکیم و همچنین آقای عمار حکیم -که مسئول فرهنگی و تبلیغی دفتر شهید حكيم بودند- و سایر رهبران سیاسی شیعه، این اقدام را به اهل‎سنت منتسب نکردند و القاعده را متهم کردند. آن‎ها هم خودشان در یک اعلامیه رسمی مسئولیت این کار را قبول کردند. جالب است بدانید ما همه افراد دخیل در این ترور را شناسایی کردیم از زرقاوی گرفته تا تیم طراحی، تأمین و اجرا و هر کدام از آن‎ها به یک شکلی در درگیری‎‎‎های عراق کشته شدند جز یکی دو نفر که دستگیر شده و بعدا اعدام شدند.

در احادیث داریم اگر عالمی دستش از دنیا کوتاه شود ثلمه‎ای در اسلام ایجاد خواهد شد که لایسُدها شی. ولی سنت الهی بر این بوده که اگر نشانه‎ای یا آیتی یا شخصیتی از بین برود خداوند تبارک و تعالی یک جایگزین برای آن قرار خواهد داد هرچند خلا باقی خواهد ماند. بعد از شهادت ایشان علی‎رغم وجود این خلا اما دیدیم با وجود شخصیت‎هایی همچون مرحوم آقای سید عبدالعزیر، یا تشکل‎هایی همچون مجلس اعلا و سایر گروه‎‎های سیاسی شیعه و همچنین جایگاه مرجعیت عظمای شیعه که در شخصیت ارزنده آقای سیستانی متبلور است -که انصافا رهبری شیعیان عراق را به‎درستی به عهده دارند- الحمدلله این وضعیت پیچیده و بغرنج طی شود و علی‎رغم تلاش همه جانبه دشمنان تاکنون دولت مردمی عراق پا برجا مانده و روز به روز قوی‎تر شده است.

* به‎عنوان آخرین سؤال در مورد رابطه مرحوم پدرتان جناب آقای سیدعبدالعزیز و شهید حکیم توضیح مختصری ارائه بفرمائید

تفاوت سنی مرحوم سید عبدالعزیز با سید محمدباقر ده یازده سال بوده است. لذا ارادت سید عبدالعزیز به شهید حکیم در واقع ارادت پدری بود نه برادری. این‎ها از جوانی با هم بوده و هر دو شاگرد شهید صدر بودند. تأسیس مجلس اعلا را با هم پیگیری کردند و شهید استاد ایشان در درس خارج هم بود. سیدعبدالعزیز خودش را شاگرد سیدمحمدباقر می‎دانست. خیلی با هم ارتباط عاطفی داشتند. در دوران تبعید در ایران هم از فرزندان آقای حکیم همین دو تا در قید حیات بودند و بقیه یا شهید شده یا دار فانی را وداع گفته بودند. شهادت سید محمدباقر از دو جهت ضربه سختی به آقای عبدالعزیز وارد کرد، یک از جهت عاطفی، واقعا تا آن زمان این‎قدر پدرم را ناراحت ندیده بودم مرحوم پدرم گریه نمی‎کرد فقط در یادبود امام حسین (علیه‎السلام) گریه می‎کرد، حتی 6 تن از برادرانش را که شهید کردند من ندیدم یکبار ایشان گریه کنند. پدرم بعد از شهادت سیدمحمدباقر حکیم بود که گفت کمرم شکست. هم داغ برادر هم مسئولیت‎‎هایی که به ایشان واگذار شد بار سنگینی بود. هدایت مسائل سیاسی شیعیان در آن اوضاع نا به سامان عراق. در برخی جلسات همراه پدرم بودم، رفتارشان با خارجی‎‎ها عجیب بود. به یاد دارم در جلسه‎ای با پل برمر یک بحث جدی داشتند که بحث بالا گرفت و دعوا شد در آخر برمر گفت می‎دانید من چه وضعیتی دارم؟ همانند کسی هستم که بخواهد دندانش را بدون بی‎حس کردن بکشد چقدر درد می‎کشد؟ این‎قدر عصبانی بود که این‎گونه با مثال بیانش کرد. آقای حکیم گفت ما نماینده ملت هستیم نماینده شما‎ها که نیستیم می‎خواهید چند تا جاسوس بیاورید آن‎ها بشوند نماینده شما؛ اما نمی‎دانید که ملت عراق حرف آن‎ها را گوش نمی‎دهند این حرف‎های ما دفاع از منافع ملت‎مان است و شما باید تحمل کنید. یکبار هم آقای حکیم به قدری تند شد که به «برمر» گفت فکر کردید شما کی هستید؟ آمدید این‎جا را اشغال کرده‎اید و فکر می‎کنید می‎توانید هر کاری انجام دهید؟ خیال کرده‎اید ما ساکت می‎نشینیم؟ برمر دو بطری آب خورد تا خودش را آرام کند. در دیدار با بوش آن هم در کاخ سفید ایشان باز هم خیلی تند صحبت کرد و گفت ملت اجازه نمی‎دهد هر کاری خواستید انجام دهید.

یک نکته را می‎خواهیم برای اولین‎بار بیان کنم، خانم رایس وزیر خارجه وقت آمریکا یک روز به دختر پدرم زنگ زد و مصرانه از ایشان خواست یک وزیری را جابه‎جا کند اما پدرم گفت من این کار را انجام نمی‎دهم شما دارید در کار ما دخالت می‎کنید من بیانیه خواهم داد و به ملت خواهم گفت آمریکا در کار ما دخالت می‎کند و ما کلا کنار می‎کشیم. که خانم رایس گفت نمی‎خواهد این‎جابه‎جایی را انجام دهید. یک‎بار بوش تماس گرفت و خواست با ایشان تلفنی صحبت کند و درخواستی داشت. ایشان مایل نبود و نمی‎خواست صحبت کند. من گفتم آقای حکیم، بوش رییس‎جمهوری آمریکا پشت خط است و می‎خواهد با شما صحبت کند شما می‎گویید نه؟ گفت نه بوش و نه غیر بوش. بگویید در حال استراحت است.

* اگر نکته پایانی هست بفرمائید.

از ملت شریف ایران که همواره در طول این سالیان ما را شرمنده لطف خودشان کرده‎اند و از رهبر معظم انقلاب که لطف و عنایت و محبتشان همیشه شامل حال این خانواده شده است تشکر می‎کنم و از خداوند می‎خواهم که ما در راه اسلام اصیل و محمدی ثابت قدم دارد و همه کارهایمان مقدمه باشد برای ظهور حضرت عصر (عج). از شما و مجله پنجره هم قدردانی می‎کنم

علی محرابی