یادی از روزهای وحشت

اگر چه اغلب تحلیل گران سیاسی و نیز سران دولتی و حکومتی ترکیه با خاطر آسوده اعلام می کنند که در ترکیه امکان و زمینه ای برای سردرآوردن کودتاگران قدرتمند باقی نمانده اما هنوز هم ذهنیت ترس از کودتا و نیز مکانیسم خودکار حکومت کودتا بر بسیاری از ارکان اجرایی، امنیتی و حقوقی ترکیه حاکم است و این کشور برای رسیدن به شرایط استاندارد یک جامعه دموکراتیک راهی طولانی در پیش رو دارد

امروز دوازدهم سپتامبر سال 2012 میلادی است.32 سال پیش و در چنین روزی بود که ژنرال کنعان اَورن فرمانده وقت نیروهای مسلح ترکیه طی یک کودتای نظامی اقتدار سیاسی ترکیه را در دست گرفت. اورن معتقد بود که دولت ترکیه فاقد اراده و قدرت لازم برای حفظ آرمان های آتاترک است و فرزندان مسلح مصطفی کمال وظیفه دارند که به خاطر وطن و مام میهن، برای مدتی کوتاه به جای سلاح قلم برداشته و راهی نهادهای نخست وزیری و ریاست جمهوری شده و حکومت و دولت را با دستان پرکفایت خود اداره کنند!

وقتی که کنعان اورن بر صفحه تلویزیون شبکه ملی TRT این سخنان را خطاب به هموطنانش بر زبان آورد، کسی فکر نمی کرد که این کودتا به نقطه عطف مهمی در تاریخ معاصر ترکیه تبدیل شده و ضربات روحی، روانی، اقتصادی و سیاسی آن نسل های آینده این کشور را نیز با مشکلات بزرگی مواجه سازد.

اقتدار کنعان اورن در ترکیه و در پست ریاست جمهوری9 سال طول کشید. از آغاز کودتا و به مدت 3 سال، ژنرال الوسو نخست وزیر کشور بود و پس از او تورگوت اوزال این پست را در اختیار گرفت. در این سالیان، ترکیه ای ها متحمل ضربات وحشتناکی شدند که اکنون و پس از سالیانی طولانی، بنا به اذعان بسیاری از جامعه شناسان و اندیشمندان، این کشور هنوز از شوک عظیم کودتا خارج نشده است.

پیش از این کودتا نیز ترکیه وقایع سختی همچون اعدام نخست وزیر عدنان مندرس را در جزیره ایمره آلی به چشم دیده و مصیبت های سختی را از سر گذرانده بود اما ضربه ناشی از کودتای سال 1980 میلادی چیز دیگری بود و شدت و حدّت آن هیچ گاه از یادها نرفت. گستردگی اهداف این کودتا نسبت به دو کودتای قبلی سالیان 1960 و 1971 قابل مقایسه نبود.

تنها چند روز پیش از کودتا و در شرایط سخت اقتصادی ترکیه سلیمان دمیرل نخست وزیر وقت اعلام کرد:" حتی به هفتاد سِنت ناچیز هم محتاجیم و خزانه خالی شده است. تجارت ما ضعیف شده و در شرایط اقتصادی بیمناکی هستیم." این سخنان دمیرل در شرایطی به گوش مردم گرسنه و بیکار ترکیه رسید که آمریکا هنوز هم از شوک به وجود آمدن نظام جمهوری اسلامی در کشور ایران در نیامده و به دنیال آن بود که برای حاکمیت اقتصاد نئولیبرال بر همه بازارهای جهان و به ویژه خاورمیانه، دولت های نظامی و وابسته ای را حاکم کند که راه بر سربرآوردن جنبش های کارگری و دانشجویی ببندند. از این گذشته شرایط ترکیه در منطقه به گونه ای نبود که توان برآوردن انتظاارت و توقعات سیاسی، نظامی و امنیتی ناتو را داشته باشد و اشغال افغانستان از سوی روسیه، از دست رفتن حکومت پهلوی به عنوان بزرگترین متفق آمریکا در منطقه، همه و همه دست به دست هم می داد تا آمریکا و ناتو، نظامیان ترکیه ای را سوق دهند که به قول خودشان نظم دوباره ای به ترکیه بدهند و این ممکن نبود مگر با قلع و قمع چپ ها، اسلامگرایان و همه آن طبقات و افرادی که در مسیر آمریکایی تر شدن ترکیه، مانع و دست انداز به شمار می آمدند.

نیمه شب 12 سپتامبر همه سران احزاب سیاسی ترکیه دستگیر شده و برای بازجویی به قرارگاه های ارتش منتقل شده و فعالیت این احزاب ممنوع شد. مجلس ملی ترکیه از هم پاشیده شده و نمایندگان برکنار و بازداشت شدند. کابینه دولت به نخست وزیری سلیمان دمیرل از کار برکنار شد.

پیش از آن که به ذکر اعداد و ارقام وحشتناک این کودتا بپردازیم، نگاه کوتاهی به طول زمانی تاریخ اقتدار 3 چهره مشهور تاریخ معاصر ترکیه می اندازیم که شاید فقط توجه به طولانی بودن تاریخ بقای اقتدار آنان، ما را در فهم و تحلیل عینی دلایل و پس زمینه های تاریخی و اجتماعی کودتا یاری دهد. این سه چهره عبارتند از: مصطفی کمال آتاترک، عصمت اینونو و سلیمان دمیرل. دو نفر نخست رخت به دنیای باقی برده و نفر سوم یعنی جناب دمیرل هنوز هم در این دنیای فانی حضور دارد و به گواه بسیاری از تحلیل گران سیاسی و امنیتی ترکیه وی هنوز هم یکی از چهره های مهم و تاثیرگذار دولت پنهان و نیرویی مهم در تغییر معادلات سیاسی، اطلاعاتی و امنیتی به شمار می آید.

مصطفی کمال نظامی برجسته ارتش که در برابر امپراطوری بیمار و متلاشی شده عثمانی قد برافراشته و نخستین ساختار سیاسی "جمهوری" در خاورمیانه را در سال 1923 میلادی تاسیس کرد، دقیقا به مدت 15 سال یعنی از سال 1923 تا 1938 رییس جمهور ترکیه بود.

عصمت اینونو یار و همراه مصطفی کمال نیز به مدت 12 سال تمام، از سال 1925 تا سال 1937 نخست وزیر ترکیه بود و تازه بعد از مرگ آتاترک نیز از سال 1938 تا 1951 به مدت 13 سال رییس جمهور این کشور بوده و به این ترتیب 25 سال، دو پست بسیار مهم ترکیه در اختیار وی بود.

سلیمان دمیرل از سال 1971 تا سال 2000 میلادی دقیقا 5 بار به عنوان نخست وزیر ترکیه برگزیده شده و به مدت 12 سال در راس قدرت بود و از سال 1993 تا سال 2000 نیز به مدت 7 سال رییس جمهور بوده و بنابراین این فرد به مدت 19 سال، دو پست مهم حکومت ترکیه را در دست داشته است.

حال بپردازیم به بخشی از آمارهای منتشر شده درباره ابعاد حقوقی، سیاسی، امنیتی و اجتماعی کودتای سال 1980 که هنوز هم سردمداران آن یعنی ژنرال اَورن 95 ساله و ژنرال تحسین شاهین کایای 84 ساله به عنوان متهمین ردیف های اول و دوم این پرونده تحت محاکمه دادگاه جمهوری ترکیه هستند!

- در کودتای سال 1980 میلادی اطلاعات شخصی یک میلیون و ششصد و هشتاد و سه هزار نفر از جمعیت چهل و چهار میلیون نفری ترکیه توسط نیروهای امنیتی تحت امر دولت کودتا گردآوری شد.

- برای دویست و ده هزار نفر از شهروندان ترکیه پرونده قضایی تشکیل داده شده و دویست و سی هزار نفر مورد بازجویی و محاکمه قرار گرفتند.

- ششصد و پنجاه هزار نفر از مردم ترکیه برای مدت های کوتاه یا طولانی توسط پلیس، ارتش و نیروهای امنیتی بازداشت شدند.

- دادگاه های تحت امر دولت کودتا برای هفت هزار نفر از مردم ترکیه دادخواست حکم اعدام نمود که در مراحل نهایی با اعدام 517 نفر موافقت شده و در آخرین ساعات و از ترس بازتاب جهانی این رویداد، فقط 50 نفر از آنان اعدام شده و حکم دیگر محکومین به حبس ابد تغییر یافت. ژنرال اورن درباره این تغییر گسترده احکام با عصبانیت گفت:" چرا اعدامشان نکردید؟ ما باید همه این زندانیان را پرواربندی کنیم؟"

- سی هزار نفر از شهروندان ترکیه از ترس پلیس به کشورهای خارجی گریخته و پناهنده شدند.

- دولت کودتا چهارده هزار نفر از شهروندان ترکیه را به اتهام خیانت به آرمان های ملت از ترکیه اخراج کرده و حق شهروندی این کشور را از آنان سلب کرد.

- با اعطای پاسپورت به چهارصد هزار نفر از شهروندان ترکیه مخالفت شد.

- 171 نفر از زندانیان به خاطر شدت شکنجه در زندان ها جان دادند.

- 299 نفز از زندانیان بیمار و سالمند در زندان مردند.

- پزشکی قانونی مرگ 444 نفر از شهروندان را مشکوک اعلام کرد و برای 73 جنازه نیز گزارش جعلی و گواهی فوت به خاطر مرگ عادی تنظیم شد.

- 43 نفر از جوانان ترکیه خودکشی کردند.

- 14 دانشجوی ترکیه به خاطر اعتصاب غذا جان خود را از دست دادند.

- 95 نفر از شهروندان در درگیری با پلیس کشته شدند.

- 16 نفر در حال فرار در خیابان و در ساعات حکومت نظامی کشته شدند.

- 937 فیلم سینمایی ترکیه ای و خارجی با عنوان "غیرقابل پخش" از آرشیو سینما ها و تلویزیون جمع آوری شد.

- چهارده هزار نفر از کارمندان دولت، از شغل خود برکنار شدند.

- 3854 معلم، 120 استاد دانشگاه و 47 پزشک اخراج شدند.

- برای روزنامه نگاران، نویسندگان، مترجمین و هنرمندان، جمعا 3631 سال حکم زندان صادر شد.

- سیصد نفر از روزنامه نگاران ترکیه مورد حمله قرار گرفتند.

- 31 روزنامه نگار به زندان فرستاده شدند.

- چندین روزنامه ترکیه به مدت 300 روز تعطیل شدند.

- 39 تُن مجله و روزنامه سوزانده شد.

علاوه بر بررسی اجمالی کودتای سال 1980 میلادی در ترکیه، دو موضوع دیگر یعنی قرائت زمینه های تاریخی و سیاسی کودتای سال 1997 و برکناری مرحوم اربکان توسط ارتش و نیز اعدام عدنان مندرس در سال 1960، به ما نشان می دهد که نظامیان و حکوت سلاح و وحشت در ترکیه، یکی از مهم ترین پتانسیل های تغییر مسیر دولت و جامعه بوده است. فراموش نکنیم که خود مصطفی کمال آتاترک نیز یک نظامی به تمام معنا بوده و در همان دوران عثمانیان نیز خاطره جنگ های موفقیت آمیز وی در لیبی و بسیاری از مناطق ترکیه و نیز جنگ های موسوم به جنگ رستگاری، از آتاترک چهره ای به وجود آورد که پیش از هر چیز، قدرت را نه در مناسبات حزبی، اجتماعی و دیپلماتیک و تکیه بر ساختارهای موفق فرهنگی و اقتصادی بلکه آن را در میدان کارزار و حمل صفت سلحشوری دانسته است و دور از انصاف نیست اگر بگوییم این معمار جمهوری ترکیه خشت اول این نظام و ساختار سیاسی را کج گذاشته و چنان مرتبتی به نظامیان داده که حتی در شرایط کنونی هم که بیش از صد ژنرال و سرهنگ کودتاگر ترکیه ای در زندان های دولت اردوغان به سر می برند، هم تیم اردوغان و حزب عدالت و توسعه، هم احزاب چپ، ملی گرایان، اسلامگرایان خارج از مجلس، پ.ک.ک و همه و همه از پدیده ای به نام ارگن اکُن و تنظیمات سری و محرمانه نظامیان و امنیتی های ترکیه می ترسند.

درباره این کودتا در ترکیه 27 فیلم سینمایی و 5 مجموعه داستانی و مستند تلویزیونی تولید و پخش شده است. ترانه سرایان و آهنگسازان نامدار ترکیه 17 ترانه درباره قربانیان و کابوس سالیان کودتا ساخته اند. بیش از 67 کتاب و پایان نامه دانشگاهی و بالغ بر 1200 مقاله و یادداشت مطبوعاتی نیز به بررسی ابعاد گوناگون این کودتا پرداخته اند.

منابع:

Darbenin bilançosu", Cumhuriyet Gazetesi, 12 Eylül 2000

Mehmet Ali Birand, 12 Eylül Saat:04:00 Karacan Yayınları,Temmuz 1985, 12.Baskı,s.277

Evren'in Anayasayı tanıtma konuşmaları,URL erişim tarihi:6 Temmuz 2008

لینک کپی شد

گزارش خطا

پسندیدم 0

شما می توانید مطالب و تصاویر خود را به آدرس زیر ارسال فرمایید.

bultannews@gmail.com

نظر شما