سه مرگ در ۱۳ ماه؛ بازرسی‌های ایمنی در مس سونگون چه نتیجه‌ای داشته است؟ / شرکت ملی مس و ایمیدرو پاسخ دهند

گروه اقتصادی ـ  مرگ عرفان اکبری، کارگر ۱۸ ساله معدن مس سونگون در چهارم مهرماه ۱۴۰۵، بار دیگر مسئله ایمنی نیروی انسانی در یکی از مهم‌ترین مجتمع‌های معدنی کشور را در کانون توجه قرار داده است؛ حادثه‌ای تلخ که با توجه به وقوع دو حادثه مرگبار دیگر از شهریور سال گذشته تاکنون، ضرورت بررسی دقیق‌تر عملکرد نظام ایمنی، نظارت بر پیمانکاران و اثربخشی بازرسی‌های انجام‌شده را مطرح می‌کند.
به گزارش بولتن نیوز،موضوع تنها وقوع یک حادثه کارگاهی نیست. مسئله مهم‌تر این است که در فاصله حدود ۱۳ ماه، سه کارگر در حوادثی با ماهیت متفاوت جان خود را از دست داده‌اند و هنوز اطلاعات عمومی کافی درباره علت ریشه‌ای هر حادثه، نتیجه بازرسی‌های قانونی و میزان اجرای اقدامات اصلاحی پس از حوادث قبلی در دسترس نیست.
این در حالی است که شرکت ملی صنایع مس ایران در گزارش عملکرد سال ۱۴۰۴ از بهبود شاخص‌های ایمنی خبر داده است؛ آماری که اگرچه به کل مجموعه شرکت مربوط می‌شود و لزوماً بیانگر وضعیت یک مجتمع مشخص نیست، اما ضرورت بررسی نتایج آن در سونگون را دوچندان می‌کند.
سه حادثه، سه جان‌باخته؛ از شهریور ۱۴۰۴ تا مهر ۱۴۰۵
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، صبح چهارم مهرماه ۱۴۰۵، تعدادی از کارگران در محدوده دامپ فاز چهار معدن مس سونگون مشغول پاک‌سازی کانال لوله آب در پایین‌دست یک دیواره خاکی بودند که ناگهان بخشی از خاک بالادست ریزش کرد.
در این حادثه، عرفان اکبری، کارگر ۱۸ ساله اهل روستای آغ‌بالغ ورزقان، جان خود را از دست داد و کارگر دیگری نیز مصدوم و برای ادامه درمان به تبریز منتقل شد.
پیش از این حادثه نیز دو مورد مرگ کارگران در محدوده مجتمع مس سونگون گزارش شده بود.
نخستین مورد مربوط به اول شهریور ۱۴۰۴ است که محمود نقره‌شناس، کارگر شرکت پیمانکاری آسیاسیر ارس، جان باخت. اطلاعات عمومی موجود درباره این حادثه، جزئیات کافی از علت فنی مرگ و نتیجه نهایی بررسی‌های ایمنی ارائه نمی‌کند.
حادثه دوم در ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ رخ داد؛ زمانی که برخورد یک دستگاه دامپتراک با خودروی پاترول در محدوده معدن به مرگ علی محمدیان باباجانی انجامید. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، دامپتراک متعلق به شرکت پیمانکاری زحل و خودروی پاترول وابسته به شرکت اکتشافات بوده است.
به این ترتیب، سه حادثه مرگبار با شرایط متفاوت در یک مجموعه معدنی گزارش شده است؛ موضوعی که بررسی آن نباید صرفاً به علت مستقیم هر حادثه محدود بماند.
ریزش دیواره خاکی، برخورد ماشین‌آلات سنگین و حادثه مرتبط با نیروی پیمانکاری، هرکدام نیازمند بررسی تخصصی مستقل هستند. با این حال، ارزیابی عملکرد کلی نظام مدیریت ریسک و ایمنی مجتمع نیز ضروری است تا روشن شود آیا عوامل سازمانی یا مدیریتی مشترکی در این حوادث نقش داشته‌اند یا خیر.
شرکت ملی مس از بهبود ایمنی خبر می‌دهد؛ وضعیت سونگون چگونه بوده است؟
شرکت ملی صنایع مس ایران در گزارش عملکرد ایمنی سال ۱۴۰۴ اعلام کرده که عملکرد ایمنی این شرکت نسبت به سال قبل ۱۴ درصد بهبود یافته و حوادث منجر به فوت نیز ۵۵ درصد کاهش داشته است.
این شرکت همچنین از افزایش ۲۳ درصدی نفرساعت بازرسی‌های روتین ایمنی خبر داده و اعلام کرده است که عملکرد ایمنی مجتمع‌های مختلف به‌صورت ماهانه مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
این آمار مربوط به کل مجموعه شرکت ملی صنایع مس ایران در سال ۱۴۰۴ است و به‌تنهایی نمی‌تواند نشان‌دهنده عملکرد ایمنی مجتمع سونگون یا وضعیت حوادث در سال ۱۴۰۵ باشد.
با این حال، یک پرسش اساسی وجود دارد:
اگر عملکرد ایمنی مجتمع‌ها به‌صورت ماهانه ارزیابی می‌شود، نتایج این ارزیابی‌ها درباره سونگون چه بوده و چه اقداماتی پس از شناسایی خطرات احتمالی انجام شده است؟
افزایش تعداد بازرسی‌ها به‌خودی‌خود تضمین‌کننده کاهش حوادث نیست. بازرسی زمانی اثربخش خواهد بود که خطرات شناسایی‌شده به اقدام اصلاحی مشخص منجر شود، مسئول اجرای آن تعیین شده باشد و نتیجه اقدامات نیز به‌صورت عملی مورد کنترل و راستی‌آزمایی قرار گیرد.

در حادثه اخیر، هنوز از اطلاعات عمومی منتشرشده مشخص نیست که پیش از ورود کارگران به محدوده کانال، وضعیت پایداری دیواره خاکی چگونه ارزیابی شده، آیا محدوده خطر ایمن‌سازی شده و آیا عملیات با مجوز کار و ارزیابی ریسک مشخص انجام گرفته است یا خیر.
پاسخ به این پرسش‌ها باید در گزارش رسمی کارشناسی حادثه روشن شود.
گزارش‌های بازرسی و ریشه‌یابی حوادث کجاست؟
یکی از مهم‌ترین مسائل درباره حوادث سونگون، دسترسی به نتایج بررسی‌های رسمی است.
مطابق مقررات قانون کار، کارفرما و مسئولان واحدهای مشمول قانون مکلف‌اند امکانات و تجهیزات ایمنی لازم را فراهم کنند، آموزش‌های مورد نیاز را ارائه دهند و بر رعایت مقررات حفاظت فنی و بهداشت کار نظارت داشته باشند.
همچنین در صورت احراز ارتباط حادثه با رعایت نشدن الزامات قانونی ایمنی، مسئولیت اشخاص بر اساس نتایج بررسی کارشناسی و تصمیم مراجع صالح تعیین خواهد شد.
با وجود این، در منابع عمومی بررسی‌شده، گزارش تفصیلی و قابل دسترسی درباره نتیجه نهایی بررسی سه حادثه مورد اشاره، شامل علت ریشه‌ای وقوع حادثه، نقص‌های احتمالی، اقدامات اصلاحی، وضعیت مسئولیت پیمانکاران و نتیجه رسیدگی‌ها ارائه نشده است.
البته منتشر نشدن عمومی این گزارش‌ها به معنای انجام نشدن بازرسی یا رسیدگی قانونی نیست. ممکن است گزارش‌های مربوط در اختیار اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مراجع قضایی یا واحدهای تخصصی شرکت باشد.
اما پرسش این است که چرا اطلاعات کافی درباره اقدامات انجام‌شده برای جلوگیری از تکرار حوادث، به‌صورت شفاف در اختیار افکار عمومی قرار نگرفته است؟
خانواده کارگران، کارکنان مجتمع و افکار عمومی حق دارند بدانند پس از هر حادثه چه نقص‌هایی شناسایی شده و برای برطرف کردن آنها چه اقداماتی صورت گرفته است.
مسئولیت ایمنی در زنجیره پیمانکار تا مدیریت مجتمع
مجتمع مس سونگون در ساختار شرکت ملی صنایع مس ایران فعالیت می‌کند و بخش‌هایی از عملیات اجرایی آن توسط شرکت‌های پیمانکاری انجام می‌شود.
در ساختار مدیریتی مورد بررسی، سیدمصطفی فیض اردکانی مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران و اصغر باقریان مسئول مدیریت مجتمع مس سونگون است. در سطح بالادستی نیز ایمیدرو به ریاست محمدمسعود سمیعی‌نژاد در ساختار سهامداری و حاکمیتی شرکت ملی مس نقش دارد.
با توجه به این ساختار، موضوع ایمنی کارگران باید در چارچوب مسئولیت‌های قانونی هر یک از بخش‌های اجرایی، کارفرمایی، مدیریتی و نظارتی بررسی شود.
حضور شرکت‌های پیمانکاری در عملیات معدنی، اهمیت نظارت بر اجرای مقررات ایمنی را بیشتر می‌کند. لازم است روشن شود مسئولیت ارزیابی خطرات در هر عملیات بر عهده چه بخشی بوده، چه کسی مجوز انجام کار را صادر کرده و واحد HSE چه اختیاراتی برای جلوگیری از فعالیت ناایمن داشته است.
در همین زمینه، انتظار می‌رود مدیریت مجتمع سونگون و شرکت ملی صنایع مس ایران توضیح دهند که نظارت بر عملکرد ایمنی پیمانکاران چگونه انجام می‌شود و در صورت شناسایی نقص ایمنی، چه سازوکاری برای توقف عملیات، رفع خطر و اطمینان از اجرای اصلاحات وجود دارد.
همچنین از ایمیدرو، در حدود اختیارات و مسئولیت‌های حاکمیتی و نظارتی آن، انتظار می‌رود درباره سازوکار پیگیری شاخص‌های ایمنی و نحوه مطالبه اقدامات اصلاحی از شرکت‌های زیرمجموعه و وابسته توضیح دهد.
طرح این پرسش‌ها به معنای انتساب مسئولیت مستقیم، اداری یا کیفری حوادث به مدیران نام‌برده نیست؛ تعیین مسئولیت اشخاص نیازمند بررسی تخصصی و تصمیم مراجع قانونی است.
مسئله فقط وقوع حادثه نیست؛ نتیجه اقدامات پس از حادثه است
در بررسی حوادث صنعتی، شناخت علت مستقیم وقوع حادثه تنها بخشی از فرایند پیشگیری است.
ممکن است یک حادثه ناشی از نقص فنی تجهیزات، حادثه دیگر مرتبط با شرایط محیط کار و حادثه سوم ناشی از مجموعه‌ای از عوامل انسانی، اجرایی یا سازمانی باشد.
بنابراین صرف وقوع سه حادثه متفاوت، وجود یک علت مشترک یا نقص مشخص مدیریتی را اثبات نمی‌کند.
اما تکرار حوادث مرگبار، ضرورت بررسی جامع نظام مدیریت ایمنی را مطرح می‌سازد.
برای نمونه، در حادثه برخورد دامپتراک و پاترول باید روشن شود مسیر تردد ماشین‌آلات سنگین و خودروهای سبک چگونه مدیریت می‌شده، چه دستورالعمل‌هایی برای تفکیک مسیرها وجود داشته و پس از حادثه چه تغییراتی اعمال شده است.
در حادثه ریزش خاک نیز باید وضعیت پایداری دیواره، ارزیابی خطر ریزش، شرایط حضور کارگران در محدوده عملیات و مجوزهای کار بررسی شود.
در حادثه مربوط به نیروی پیمانکاری نیز علت فنی و شرایط کاری باید بر اساس گزارش کارشناسی مشخص شود.

نکته اساسی آن است که نتیجه هر بررسی نباید صرفاً در یک پرونده اداری باقی بماند؛ بلکه باید به اقدام پیشگیرانه قابل ارزیابی تبدیل شود.
اگر نقصی شناسایی شده، چه اقدامی برای اصلاح آن انجام گرفته است؟ اگر پیمانکار موظف به اجرای دستورالعمل جدیدی شده، اجرای آن چگونه کنترل شده است؟ و اگر بررسی‌ها نقصی را احراز نکرده‌اند، نتیجه کارشناسی چه بوده است؟
پاسخ مستند به این پرسش‌ها می‌تواند مشخص کند که نظام ایمنی مجتمع تا چه اندازه از حوادث گذشته برای پیشگیری از حوادث بعدی استفاده کرده است.
مطالبه مشخص از ایمیدرو، شرکت ملی مس و دستگاه‌های نظارتی
بولتن نیوز با توجه به اهمیت حفظ جان نیروی انسانی و ضرورت شفافیت در فعالیت‌های معدنی، انتظار دارد شرکت ملی صنایع مس ایران، مدیریت مجتمع مس سونگون و دستگاه‌های مسئول، در چارچوب اختیارات قانونی خود به چند پرسش مشخص پاسخ دهند:
۱. نتایج رسمی بررسی و ریشه‌یابی سه حادثه منجر به فوت در شهریور ۱۴۰۴، بهمن ۱۴۰۴ و مهر ۱۴۰۵ چه بوده است؟
۲. پس از هر حادثه، چه نقص‌های فنی، اجرایی یا احتمالی در فرایند نظارت شناسایی شده و برای اصلاح آنها چه اقداماتی صورت گرفته است؟
۳. گزارش‌های بازرسی ماهانه HSE در مجتمع سونگون چه وضعیتی را نشان داده و چه تعداد از موارد نیازمند اصلاح، برطرف و راستی‌آزمایی شده‌اند؟
۴. سازوکار نظارت بر پیمانکاران و اختیار توقف عملیات ناایمن چگونه تعریف و اجرا می‌شود؟
۵. اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سایر مراجع قانونی مسئول، چه بررسی‌هایی درباره این حوادث انجام داده‌اند و نتایج قابل انتشار آنها چیست؟
انتشار اطلاعات مستند درباره این موضوعات، ضمن کمک به روشن شدن ابعاد حوادث، می‌تواند زمینه ارزیابی دقیق‌تر اثربخشی برنامه‌های ایمنی را فراهم کند.
جان کارگر، مهم‌تر از هر شاخص تولیدی
سونگون یکی از مهم‌ترین مجتمع‌های معدنی کشور و از قطب‌های اقتصادی آذربایجان شرقی است. فعالیت چنین مجموعه‌ای، علاوه بر شاخص‌های تولید، سرمایه‌گذاری و توسعه، نیازمند توجه مستمر به حفاظت از نیروی انسانی است.
افزایش تولید، توسعه ظرفیت‌ها و پیشرفت طرح‌های صنعتی اهمیت دارد؛ اما هیچ‌یک نمی‌تواند جایگزین رعایت الزامات ایمنی و پیشگیری از حوادث کار شود.
در این میان، مرگ عرفان اکبری، کارگر ۱۸ ساله، بار دیگر ضرورت توجه به شرایط کار، آموزش، نظارت و مدیریت خطرات در محیط‌های معدنی را یادآور شده است.
بولتن نیوز تأکید می‌کند هدف از طرح این موضوع، پیش‌داوری درباره مسئولیت اشخاص یا نادیده گرفتن اقدامات انجام‌شده در حوزه ایمنی نیست؛ بلکه مطالبه انتشار اطلاعات روشن، قابل بررسی و مستند درباره سه حادثه مرگبار و نتایج اقدامات اصلاحی است.
در شرایطی که شرکت ملی مس از بهبود شاخص‌های ایمنی خبر داده، انتشار آمار تفکیکی مجتمع سونگون، گزارش‌های قابل انتشار بازرسی و نتایج اقدامات پیشگیرانه می‌تواند نشان دهد این برنامه‌ها در محیط واقعی کار چه نتایجی داشته‌اند.
اکنون انتظار می‌رود شرکت ملی مس، ایمیدرو و مراجع نظارتی به یک پرسش روشن پاسخ دهند: پس از سه مرگ در ۱۳ ماه، چه اقدام مشخصی برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی انجام شده و نتیجه آن چگونه ارزیابی شده است؟
بولتن نیوز آمادگی دارد توضیحات مستند و پاسخ رسمی مسئولان مربوط را برای روشن شدن ابعاد موضوع منتشر کند.