گروه اقتصادی هفدهم تیرماه در حالی آغاز شد که بازار ارز و بازار فلزات جهانی، هر دو زیر سایه یک رویداد واحد قرار گرفتند: از سرگیری تبادل آتش مستقیم میان ایران و آمریکا در محور تنگه هرمز، سنگین‌ترین درگیری از زمان امضای تفاهم‌نامه پایان جنگ در ۲۸ خردادماه. بامداد امروز، فرماندهی مرکزی آمریکا از حمله به بیش از هشتاد هدف در ایران خبر داد و سپاه پاسداران در واکنش، مراکز نظامی آمریکا در بحرین، کویت و بندر سلمان را هدف عملیات موشکی و پهپادی قرار داد. رئیس‌جمهور آمریکا ساعاتی بعد اعلام کرد آتش‌بس را پایان‌یافته می‌داند و دستور لغو مجوز فروش نفت ایران را نیز صادر کرد.

به گزارش بولتن نیوز نتیجه مستقیم این تحولات برای بازار ایران، جهشی تازه در نرخ ارز بود. دلار آزاد که هفته گذشته در محدوده ۱۷۴ هزار تومان قرار داشت، بامداد امروز از مرز ۱۷۶ هزار و ۷۰۰ تومان عبور کرد و در ساعات میانی روز، همزمان با اوج‌گیری اخبار نظامی، به بیش از ۱۸۰ هزار تومان -بالاترین سطح از پایان جنگ چهل‌روزه آمریکا و اسرائیل با ایران- رسید؛ رشدی نزدیک به ۹۰ تا بیش از ۱۰۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته. طلای جهانی نیز در نوسانی دوسویه، در محدوده چهار هزار تا چهار هزار و ۱۲۶ دلار در هر اونس معامله شد و نفت آمریکا با جهشی نزدیک به سه درصد، به سمت کانال ۷۵ تا ۷۶ دلار حرکت کرد.

برای بخش معدن و صنایع معدنی ایران -بخشی که هم‌زمان درگیر بحران زودهنگام برق، تعطیلی نسبی سنگ ساختمانی و وابستگی راهبردی به عبور کالا از تنگه هرمز است- این رویداد یک نقطه عطف خطرناک محسوب می‌شود. بندرعباس، مهم‌ترین دروازه صادراتی کشور برای کروم، فرآورده‌های فلزی و فولاد با ظرفیت جابه‌جایی سالانه نزدیک به ۳۷ میلیون تن کالا، از ماه‌ها پیش هدف محاصره دریایی اعلام‌شده آمریکا بوده و اکنون با تشدید درگیری‌های نظامی، ریسک این مسیر صادراتی به بالاترین سطح خود در سال جاری رسیده است.

در دل این بحران اما یک واقعیت اقتصادی دوگانه همچنان پابرجاست: صادرکنندگان بزرگ فلزی -به‌ویژه در زنجیره مس- از رشد همزمان نرخ ارز و قیمت جهانی فلزات در دفاتر حسابداری خود سود می‌برند، در حالی که واحدهای کوچک‌تر، وارداتی‌محور و آن‌ها که به مسیر دریایی برای صادرات وابسته‌اند، در یکی از پرمخاطره‌ترین دوره‌های اخیر خود قرار گرفته‌اند. بازار سرمایه این دوگانگی را به‌روشنی نشان داد: در حالی که در روزهای اخیر شاخص کل بورس تهران ده‌ها هزار واحد افت کرد و نماد بزرگ مس کشور (فملی) با فشار فروش مواجه شد، تحلیلگران بازار کالا هشدار می‌دهند بخش معدن اکنون در آستانه یک «شوک ترکیبی» ارزی-امنیتی-انرژی قرار دارد

.

گزارش امروز مرکز پایش اقتصاد معدن و سرمایه‌گذاری ایران، با مقایسه مستقیم داده‌های امروز با رصدهای دهم و یازدهم تیرماه، تصویر یک شبانه‌روز تعیین‌کننده را برای سرمایه‌گذاران، مدیران صنعتی و سیاست‌گذاران این بخش ترسیم می‌کند.

مقایسه مسیر سه روز اخیر، شتاب بی‌سابقه بازار ارز را نشان می‌دهد: دلار آزاد از محدوده ۱۶۱ هزار تومان در ابتدای هفته گذشته (رصد ۱۱ تیر)، به ۱۷۴ هزار تومان و سپس در گزارش دیروز (۱۶ تیر) به ۱۷۶ هزار تومان رسید؛ اما امروز، هم‌زمان با اعلام حمله گسترده آمریکا و پاسخ سپاه، این روند شتاب گرفت و نرخ در میانه معاملات از ۱۸۰ هزار تومان نیز عبور کرد. این یعنی در فاصله کمتر از یک هفته، دلار آزاد نزدیک به ۱۲ درصد رشد کرده است؛ سرعتی که حتی برای بازاری که یک سال است رکوردهای پیاپی می‌زند نیز غیرمعمول است.

علت مستقیم این جهش، ترکیبی از سه رویداد به‌هم‌پیوسته است: نخست، حمله هوایی آمریکا به بیش از هشتاد هدف در داخل ایران و پاسخ موشکی-پهپادی سپاه به پایگاه‌های آمریکایی در بحرین و کویت؛ دوم، اعلام دونالد ترامپ مبنی بر پایان‌یافتن تفاهم آتش‌بس امضاشده در ۲۸ خرداد و لغو مجوز فروش نفت ایران که سه هفته پیش صادر شده بود؛ و سوم، اصابت پرتابه به دست‌کم سه نفتکش در تنگه هرمز در روزهای ۱۵ و ۱۶ تیر که مسیر اصلی صادرات انرژی و فلزات کشور را دوباره به یک منطقه پرمخاطره تبدیل کرد. وزارت خارجه ایران در بیانیه‌ای این حملات را نقض آشکار تفاهم‌نامه پایان جنگ خواند و به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس هشدار داد که هرگونه همکاری با آمریکا «همدستی در جنایت» تلقی خواهد شد.

این تشدید تنش هم‌زمان شده با روزهای پایانی مراسم تشییع رهبر پیشین جمهوری اسلامی که در جریان حمله ابتدایی آمریکا و اسرائیل به ایران کشته شده بود؛ مراسمی که از تهران و قم تا نجف، کربلا و بغداد در جریان است و قرار است فردا، ۱۸ تیرماه، با تدفین در حرم امام رضا در مشهد به پایان برسد. در فضای سیاسی و رسانه‌ای داخل کشور، گفتمان «انتقام خون رهبری» طی روزهای اخیر پررنگ‌تر شده و به گفته تحلیلگران، یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری واکنش نظامی گسترده امروز بوده است.

بحران انرژی صنایع معدنی و فولادی که از ۱۴ خردادماه با اعمال محدودیت برق واحدهای زنجیره فولاد آغاز شده بود، در آستانه تابستان همچنان حل‌نشده باقی مانده است. رئیس هیئت عامل ایمیدرو بار دیگر نسبت به تداوم این وضعیت هشدار داده و گفته است محدودیت انرژی به کاهش تولید، افت اشتغال، اخراج نیروی کار در صنایع پایین‌دستی و در نهایت از دست رفتن بازارهای صادراتی منجر خواهد شد. برخی واحدهای بزرگ فولادی در استان‌هایی مانند آذربایجان‌شرقی هم‌چنان تنها با حدود بیست درصد ظرفیت اسمی کار می‌کنند و برآوردهای صنفی، خسارت روزانه صنعت فولاد از محل قطعی برق را در محدوده ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیارد تومان برآورد می‌کنند.

آنچه امروز به این بحران بُعد تازه‌ای می‌دهد، احتمال آسیب مستقیم زیرساخت انرژی از دل درگیری‌های نظامی است. کشور کویت شاهد قطعی سراسری برق و بخش‌هایی از بحرین نیز با خاموشی مواجه شدند؛ نشانه‌ای از آنکه شبکه برق منطقه، از جمله در همسایگی مستقیم صنایع معدنی جنوب ایران، اکنون هم به ریسک ساختاری ناترازی و هم به ریسک عملیات نظامی به‌طور هم‌زمان دچار است. در چنین شرایطی، احتمال اولویت‌دهی برق به بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده از دور تازه جنگ، می‌تواند فشار بر صنایع فولادی و معدنی را در هفته‌های آینده تشدید کند.

در حوزه بودجه نیز مناقشه بر سر ردیف ۹۸ همت تومانی حقوق دولتی معادن در لایحه بودجه ۱۴۰۵ هم‌چنان باز است؛ فعالان معدن این رقم را در شرایطی که هزینه تولید در مناطقی مانند سنگان تا چهار برابر افزایش یافته و قیمت داخلی سنگ‌آهن نزدیک به چهار سال ثابت مانده، غیرقابل‌تحمل می‌دانند.

در بازار جهانی، فلزات پایه و گران‌بها هر دو زیر تأثیر مستقیم تشدید تنش خاورمیانه قرار گرفتند. مس در بورس فلزات لندن در محدوده بالای سیزده هزار و سیصد دلار در هر تن معامله شد؛ رقمی که نسبت به هفته گذشته حدود نیم درصد و نسبت به مدت مشابه سال قبل نزدیک به ۳۹ درصد رشد نشان می‌دهد. طلای جهانی نیز پس از یک روز افت شدید (کاهش بیش از یک درصدی همزمان با تقویت دلار آمریکا)، امروز در نوسانی دوسویه میان چهار هزار و چهار هزار و ۱۲۶ دلار در هر اونس ایستاد؛ رشد سالانه این فلز به ۲۳ درصد رسیده است. سنگ‌آهن نیز در بازار CFR چین در محدوده ۱۰۴ تا ۱۰۵ دلار باقی مانده است.

برای ایران، این ترکیب قیمتی همچنان به‌طور بالقوه مطلوب است: کلاستر سرچشمه به‌عنوان بزرگ‌ترین ذخیره اکتشافی مس کشور، رشد ۹.۹ درصدی ذخایر قابل طراحی خود را در سال اخیر ثبت کرده و سهم مس از حفاری‌های اکتشافی ایمیدرو به ۷۵ درصد رسیده است. شرکت ملی صنایع مس ایران به‌تازگی موافقت اصولی تأسیس نخستین صندوق سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت ارزی خود را از سازمان بورس دریافت کرده -گامی که در شرایط عادی می‌توانست نقطه عطف مثبتی برای تأمین مالی این شرکت باشد.

اما بازار سرمایه داخلی روایت متفاوتی روایت کرد. هم‌زمان با اعلام پایان آتش‌بس توسط ترامپ، شاخص کل بورس تهران با افت شدید و خروج نقدینگی حقیقی نزدیک به هفت همت تومان مواجه شد و نماد فملی (ملی صنایع مس ایران) در معاملات اخیر بیش از یک و نیم درصد کاهش قیمت را تجربه کرد. این واکنش نشان می‌دهد سرمایه‌گذار داخلی، برخلاف معادله ساده «رشد ارز مساوی سود شرکت صادرات‌محور»، ریسک امنیتی و اختلال در مسیر فیزیکی صادرات را به‌شدت در قیمت‌گذاری سهام لحاظ می‌کند.

بندرعباس، مهم‌ترین بندر تجاری ایران در دهانه خلیج فارس با جابه‌جایی سالانه نزدیک به ۳۷ میلیون تن کالا -از جمله کروم، فرآورده‌های نفتی و فولاد- از ماه‌ها پیش هدف محاصره دریایی اعلام‌شده از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا بوده است. اصابت پرتابه به دست‌کم سه نفتکش در روزهای ۱۵ و ۱۶ تیر، و ادعای قطر مبنی بر مسئولیت ایران در حمله به یکی از نفتکش‌های این کشور، فضای عملیاتی تنگه را به‌شدت پرمخاطره کرده است. به گفته فعالان صنعت کشتیرانی، هزینه‌های بیمه دریایی در منطقه در ماه‌های اخیر تا سه برابر افزایش یافته و شرکت‌های بزرگ بین‌المللی همچنان خواستار شفاف‌سازی درباره امکان بازگشت ایمن به این آبراه هستند.

سازمان بین‌المللی دریانوردی با ابراز نگرانی از گرفتار ماندن نزدیک به شش هزار دریانورد در منطقه، خواستار «حداکثر خویشتن‌داری» شده است. برای صادرکنندگان معدنی ایران، این وضعیت به معنای دو ریسک هم‌زمان است: نخست، افزایش هزینه واقعی حمل و بیمه که مستقیماً حاشیه سود صادرات را کاهش می‌دهد؛ دوم، احتمال توقف کامل یا بخشی از عبور کالا در صورت تشدید بیشتر درگیری‌ها، که می‌تواند تعهدات صادراتی شرکت‌های بزرگ فولادی و مسی را با تأخیرهای پرهزینه مواجه کند.

◾ سناریوی خوش‌بینانه: از سرگیری سریع مذاکرات غیرمستقیم و بازگشت به چارچوب تفاهم ۲۸ خرداد می‌تواند در عرض چند روز التهاب ارزی را کاهش دهد و مسیر تنگه هرمز را برای کشتیرانی تجاری بازتر کند؛ در این حالت، صادرکنندگان بزرگ مس و فولاد از ترکیب دلار بالاتر و قیمت جهانی مساعد فلزات هم‌زمان بهره می‌برند.

◾ سناریوی میانی و محتمل‌ترین حالت: درگیری‌ها در سطح کنونی -تبادل آتش پراکنده، تهدیدهای متقابل، عدم بسته‌شدن کامل تنگه- تداوم می‌یابد. دلار در کانال ۱۷۵ تا ۱۹۰ هزار تومان نوسان می‌کند، هزینه بیمه و حمل بالا می‌ماند، اما جریان صادرات با تأخیر و هزینه بیشتر ادامه پیدا می‌کند.

◾ سناریوی بدبینانه: تشدید بیشتر درگیری‌ها، حمله مستقیم به زیرساخت بندری یا نفتکش‌های بیشتر، می‌تواند به توقف عملی صادرات دریایی از بندرعباس منجر شود؛ در این حالت، حتی رشد قیمت جهانی مس و فولاد نیز نمی‌تواند مانع افت شدید درآمد ارزی واقعی بخش معدن شود و بحران انرژی داخلی نیز، در غیاب اولویت به تولید صادرات‌محور، عمیق‌تر خواهد شد.

مقایسه با رصد ۱۱ تیرماه: در آن گزارش، ریسک انرژی ۸۲ و ریسک سیاست‌گذاری ۶۷ ثبت شده بود. با از سرگیری جنگ، هر دو شاخص جهش بیشتری یافته‌اند و شاخص اعتماد سرمایه‌گذاران که در آن گزارش ۴۵ بود، امروز به‌شدت افت کرده است.

وضعیت کل بخش معدن: منفی و پرریسک

وضعیت بازار جهانی فلزات: مثبت اما غیرقابل‌بهره‌برداری کامل

وضعیت سرمایه‌گذاری: منفی

وضعیت تامین مالی: منفی رو به بحرانی

سطح ریسک کل: بسیار بالا (بحرانی)

اگر رصدهای دهم و یازدهم تیرماه، تصویر بخش معدن ایران را «ایستاده روی لبه تیغ میان فرصت جهانی و محدودیت داخلی» توصیف می‌کردند، رصد امروز باید این تصویر را یک گام تیره‌تر کند: بخش معدن اکنون نه‌فقط با بحران انرژی و بی‌ثباتی ارزی، بلکه با احتمال قطع مستقیم مسیر فیزیکی صادرات روبه‌روست. رشد قیمت جهانی مس و طلا -که در روزهای عادی می‌توانست بزرگ‌ترین فرصت صادراتی سال برای ایران باشد- امروز در سایه یک پرسش بنیادی‌تر قرار گرفته: آیا اساساً کالا از بندرهای جنوبی کشور خارج خواهد شد؟ تا زمانی که وضعیت امنیتی تنگه هرمز روشن نشود، هیچ تحلیل قیمتی یا ارزی به‌تنهایی نمی‌تواند تصویر واقعی ریسک و بازده این بخش را ترسیم کند.

◾ مهم‌ترین فرصت روز: تداوم رشد قیمت جهانی مس (بالای ۱۳ هزار و ۳۰۰ دلار در هر تن) و طلا (بالای ۴ هزار دلار در هر اونس) که در صورت کاهش تنش‌ها می‌تواند به سریع‌ترین شکل ممکن به سود صادرکنندگان بزرگ مسی و فولادی ایران تبدیل شود.

◾ مهم‌ترین تهدید روز: از سرگیری درگیری نظامی مستقیم ایران و آمریکا در محور تنگه هرمز و لغو مجوز صادرات نفت ایران، با ریسک مستقیم گسترش به مسیر صادرات کالاهای معدنی از بندرعباس.

◾ مهم‌ترین ریسک سیاستی: ابهام درباره تداوم یا فروپاشی کامل تفاهم‌نامه ۲۸ خردادماه میان ایران و آمریکا، هم‌زمان با مناقشه بودجه‌ای بر سر ردیف ۹۸ همت تومانی حقوق دولتی معادن.

◾ مهم‌ترین متغیر برای رصد فردا: وضعیت تنگه هرمز و مسیر مذاکرات سیاسی-امنیتی در روزهای پایانی مراسم تشییع و تدفین رهبر پیشین کشور در مشهد؛ هر سیگنالی از تنش‌زدایی یا تشدید بیشتر، مستقیماً بر نرخ ارز، هزینه بیمه دریایی و آینده صادرات معدنی اثر خواهد گذاشت.