دانشمندان می‌گویند اوزمپیک ممکن است مغز را هم بازسازی کند

گروه اجتماعی: نشریه واشنگتن‌پست در گزارش تازه‌ای که منتشر کرده به بررسی ارتباط داروی کاهش وزن اوزمپیک با تغییرات مغزی پرداخته است.

به گزارش بولتن نیوز این گزارش به تحقیقات آلیسون شاپیرو می‌پردازد، پژوهشگری که تاثیرات داروی لاغری اوزمپیک را فراتر از دستگاه گوارش می‌داند و به بررسی اسکن‌های مغزی مصرف‌کنندگان این دارو پرداخته است.

او که استادیار دانشگاه کلرادو آنشوتز است، بخشی از تیمی بود که روی ۱۳ نوجوان و زن جوان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، که تحت درمان با داروهای جی‌ال‌پی-۱ بودند، مطالعه می‌کرد. جی‌ال‌پی-۱ هورمونی است که پس از خوردن غذا در روده ترشح می‌شود و با ارسال پیام سیری به مغز به کاهش وزن کمک می‌کند.

شاپیرو که برای ثبت اثر دارو بر افراد، قبل و بعد از درمان از مغز آنها تصویربرداری کرده بود، از مشاهده تغییرات گسترده در مغز آنها شگفت‌زده شد؛ تنها طی چند ماه، ارتباطات مغزی این افراد تغییر شکل داده بود.

اوزمپیک و داروهای مشابه آن در ابتدا یک تحول بزرگ در حوزه سوخت‌وساز بدن به شمار می‌رفتند، داروهایی که با شبیه‌سازی عملکرد هورمون‌ها به کنترل گرسنگی، قند خون و وزن کمک می‌کنند؛ اما با عمیق‌تر شدن پژوهش‌ها درباره نحوه عملکرد این داروها، شواهد اولیه نشان می‌دهد که آن‌‌ها ممکن است فراتر از این عمل کنند و ساختار بخش‌هایی از مغز را نیز بازسازی کنند.

اکنون ده‌ها میلیون نفر در سراسر جهان این داروها را مصرف می‌کنند و آنچه در ابتدا برای درمان چاقی و دیابت به کار می‌رفت اکنون ممکن است به چیزی بدل شود که بزرگ‌ترین آزمایش تصادفی «نوروساینس مدرن» باشد.

در حال حاضر دانشمندان درحال بررسی داروهایی‌اند که عملکرد هورمون‌های مرتبط با اشتها، قند خون و هضم را تقلید می‌کنند، تا دریابند که این داروها چگونه بر رفتارهای غذایی، شناختی، اعتیاد، بیماری‌های عصبی‌ـ‌تخریبی و حتی انگیزه و لذت مصرف‌کنندگان اثر می‌گذارند.

این دسته شامل داروهای قدیمی دیابت است که دهه‌ها روی آنها مطالعه شده است؛ و همچنین داروهای جدیدتری مانند اوزمپیک و ویگووی که حاوی سماگلوتایدند، و مانجارو و زپ‌باند که حاوی ترزپاتایدند.

به‌رغم تاثیرات مثبت این داروها، که مصرف‌کنندگان نیز آنها را ذکر کرده‌اند، بررسی‌ها نشان می‌دهند که همه احوالات روحی‌ـ‌روانی گزارش‌شده درباره تاثیرات داروهای جی‌ال‌پی‌-۱ مثبت نبوده است. در رسانه‌های اجتماعی و مطب پزشکان، برخی مصرف‌کنندگان دچار شدن به نوعی مه‌مغزی (brain fog) را گزارش داده‌اند و برخی دیگر به حسی عجیب شبیه کرختی یا بی‌احساسی اشاره کرده‌اند. برخی افراد از کمرنگ‌شدن لذت‌ها، بی‌انگیزگی، کاهش علاقه به سرگرمی‌ها و حتی کاهش میل جنسی گفته‌اند.

این روایت‌ها پرسش‌های عمیق‌تری را مطرح می‌کنند، درباره اینکه دقیقا این داروها چه چیزی را تغییر می‌دهند.

هورمون‌ها و گیرنده‌هایی که داروهای جی‌ال‌پی‌-۱ هدف قرار می‌دهند، یک شبکه ارتباطی گسترده را تشکیل می‌دهند که بسیار فراتر از دستگاه گوارش است. این شبکه، که به‌طور طبیعی پس از غذا خوردن فعال می‌شود، به تنظیم گرسنگی، قند خون و هضم کمک می‌کند اما گیرنده‌های آن در سراسر بدن، ازجمله قلب و حتی در عمق مغز، پراکنده‌اند.

دانشمندان هنوز در مراحل ابتدایی بررسی اثر این داروها بر شبکه‌های عصبی‌اند، چون این داروها مولکول‌هایی نسبتا بزرگ‌اند، هنوز مشخص نیست چه تعداد از آنها می‌تواند از سد خونی‌ـ‌مغزی عبور کند، سد محافظی که مغز را از جریان خون جدا می‌کند.

این عدم قطعیت پرسش بزرگ‌تری را ایجاد کرده است: آیا داروها بر مغز تاثیر مستقیم می‌گذارند، یا به شکل غیرمستقیم با کاهش التهاب، بهبود سوخت‌وساز و کاهش فشار بر بدن، دستگاه عصبی را تغییر می‌دهند؟

پژوهشگران گمان می‌کنند هر دو حالت ممکن است. برخی مطالعات نشان می‌دهند این داروها التهاب را کاهش می‌دهند، التهابی که ممکن است در طول زمان به نورون‌ها آسیب بزند. و برخی دیگر نشان می‌دهند که ممکن است به بقای سلول‌های مغزی و عملکرد بهتر آنها کمک کنند.

یکی از نظریه‌های اصلی این است که جی‌ال‌پی‌-۱ها ممکن است التهاب مغزی را کاهش دهند. پژوهشگران تصور می‌کنند این داروها می‌توانند سلول‌های ایمنی بیش‌فعال را آرام کنند، سلول‌هایی که در صورت تحریک مکرر ممکن است به روند تخریب و افت شناختی در طول زمان کمک کنند. برخی دیگر نیز معتقدند این داروها ممکن است به‌طور مستقیم روی سلول‌های مغزی اثر بگذارند و عملکرد آنها را بهبود و مقاومتشان دربرابر استرس را افزایش دهند. احتمال دارد هر دو فرایند همزمان رخ دهند.

پژوهشگران همچنین بررسی می‌کنند که آیا این فرایند از روده آغاز می‌شود یا از مغز. هورمون‌های طبیعی جی‌ال‌پی‌-۱ از طریق عصب واگ با مغز ارتباط برقرار می‌کنند. عصب واگ مسیر ارتباطی دستگاه گوارش و ساقه مغز است که احساس گرسنگی و سیری را تنظیم می‌کند. دانشمندان گمان می‌کنند همین مدارهای روده‌ـ‌مغز ممکن است بر خلق‌وخو، میزان میل و سطح شناخت نیز تاثیر بگذارند.

مدت‌ها پیش از آنکه اوپرا وینفری و چهره‌های تاثیرگذار شبکه‌های اجتماعی سبب محبوبیت داروهای جی‌ال‌پی‌-۱ شوند، لورنزو لجیو، پزشک و دانشمند، درحال مطالعه بر آنها برای درمان احتمالی اعتیاد بود.

لجیو، مدیر بالینی و معاون علمی موسسه ملی سوءمصرف مواد، پس از مشاهده مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۳ در سوئد که نشان می‌داد جوندگانی که دارویی مشابه جی‌ال‌پی‌-۱ دریافت کرده بودند الکل کمتری مصرف می‌کنند، این یافته‌ها را بازآفرینی کرد و از آن زمان در حال تحقیق روی این موضوع است.

لجیو و تیمش یک «بار مصنوعی» ساخته‌اند که در آن شرکت‌کنندگان در معرض نشانه‌های مرتبط با الکل قرار می‌گیرند: بوها، تصاویر و محرک‌های میل، در حالی که واکنش‌های فیزیولوژیک و رفتاری آنها به‌طور زنده اندازه‌گیری می‌شود. همچنین شرکت‌کنندگان وارد محیط‌های واقعیت مجازی می‌شوند، از جمله شبیه‌سازی یک کافه‌تریا که در آن باید غذا انتخاب کنند، تا دانشمندان بتوانند تغییرات در امیال و روند تصمیم‌گیری را بررسی کنند.

پژوهشگران مدت‌هاست دریافته‌اند که اعتیاد با بیش‌فعالی در مدارهای مغزیِ مرتبط با پاداش، میل و تقویت رفتار ارتباط دارد. دانشمندان گمان می‌کنند داروهای جی‌ال‌پی‌-۱ ممکن است نظام پاداش دوپامین‌محور مغز را تضعیف کنند؛ نظامی که تعیین می‌کند چه چیزی لذت‌بخش است و ارزش تکرار دارد. همچنین درحال بررسی‌اند که آیا این داروها بر بخش آمیگدال مغز، که ترس، استرس و پردازش هیجانی را تنظیم می‌کند، نیز تاثیر می‌گذارند یا نه.

شرکت داروسازی الی‌لی‌لی، که تیرزپاتاید را با نام‌های مانجارو و زپ‌باند تولید می‌کند، یک کارآزمایی بالینی بزرگ را آغاز کرده که احتمالا اواخر امسال یا اوایل سال آینده پایان یابد. در این کارآزمایی بررسی می‌شود آیا این دارو می‌تواند به درمان اختلال مصرف الکل کمک کند یا نه.

چندین مطالعه بزرگ دیگر نیز درباره اثر جی‌ال‌پی‌-۱ها بر وابستگی به نیکوتین، اختلال مصرف اوپیوئید و کوکائین، اعتیاد به قمار و پرخوری نیز در حال انجام است.

بسیاری از بیماران از «ساکت‌شدن هیاهوی میل به غذا» سخن گفته‌اند؛ همان کلنجار و وسواس ذهنی دائمی برای غذا خوردن که سال‌ها با آن زندگی کرده بودند. با این حال، شواهد نشان می‌دهند همان سازوکارهایی که ولع‌های مخرب را مهار می‌کنن،د ممکن است تمایلات و انگیزه‌های سالم را نیز سرکوب کنند- تغییری که برخی مصرف‌کنندگان آن را گزارش کرده‌اند.

با این حال تعدادی از کارشناسان بر این باورند که برخی رفتارها مانند به‌اندازه کافی غذا خوردن و رابطه جنسی هم ممکن است با مصرف این داروها تحت تاثیر قرار بگیرند.

در عین حال اکنون برخی پژوهشگران می‌پندارند شاید این داروها بتوانند به درمان آلزایمر نیز کمک کنند، البته در مراحل ابتدایی‌تر این بیماری و برای تاخیر یا پیشگیری از آن نه، برای درمان آلزایمر پیشرفته.

تد داوسون، استاد بیماری‌های تخریب‌کننده عصبی در دانشکده پزشکی دانشگاه جانز هاپکینز، معتقد است که همین نوع نگاه در پژوهش‌های مربوط به پارکینسون نیز وجود دارد. نزدیک به یک دهه پیش، مطالعات حیوانی نشان داده بودند جی‌ال‌پی‌-۱ها ممکن است برای درمان پارکینسون مفید باشند، اما یک کارآزمایی بالینی اخیر تنها اثر کلی ناچیزی را نشان داد.

با این حال، او معتقد است شاید دوز دارو کمتر از حد لازم بوده است و احتمال دارد در مراحل بعدی، دوز بالاتر در بیماران جوان‌تر آزمایش شود.

مرز جدید روان‌پزشکی

با افزایش شواهدی که نشان می‌دهد التهاب، سوخت‌وساز و سلامت روان بیش از آنچه تصور می‌شد به هم مرتبط‌‌اند، پژوهشگران به بیمارانی علاقه‌مند شده‌اند که می‌گویند داروهای جی‌ال‌پی‌-۱ اضطراب، افکار وسواسی و آشفتگی هیجانی آنها را کاهش داده است.

دنیل دراکر، پژوهشگر دانشگاه تورنتو و از پیشگامان توسعه داروهای جی‌ال‌پی‌-۱،  که از چند شرکت داروسازی نیز بودجه‌های پژوهشی دریافت می‌کند، گفت پژوهش‌های کنونی درحال بررسی کارکرد این داروها روی طیف وسیعی از اختلالات روانی و عصبی است، هرچند هنوز هیچ‌کدام برای درمان این بیماری‌ها تایید نشده‌اند.

او گفت: «ما گزارش‌های غیررسمی بسیاری داریم: افراد برای کنترل قند خون درمان شدند و بعد احساس شادی بیشتری کردند. یا فقط یک دوز دارو مصرف کردند و مه‌مغزی‌شان برطرف شد.»

مطالعات اولیه حیوانی و پژوهش‌های مشاهده‌ای انسانی نشانه‌هایی از اثرات ضدافسردگی و ضداضطراب را مطرح کرده‌اند، هرچند دانشمندان تاکید می‌کنند شواهد هنوز مقدماتی است.

درحالی‌که میلیون‌ها نفر از مبتلایان به کووید طولانی‌مدت از دچارشدن به مه‌‌مغزی، اضطراب، افسردگی و مشکلات شناختی گزارش می‌دهند، پژوهشگران گمان می‌کنند التهاب پایدارِ مغزی ممکن است عامل اصلی این عوارض باشد. از همین رو، اکنون کارآزمایی‌های بالینی بزرگی در حال انجام است تا مشخص شود آیا داروهایی مانند تیرزپاتاید می‌توانند این علائم را کاهش دهند یا نه.