از تهدید تا فرصت؛ ظرفیت‌های پنهان زیست‌بوم دیجیتال ایران

گروه اجتماعی- دکتر سید مهدی حسینی: در هفته‌ها و ماه‌های اخیر، زیست‌بوم فناوری و اقتصاد دیجیتال کشور یکی از سخت‌ترین دوره‌های خود را پشت سر گذاشت. بیش از چهل روز محدودیت و اختلال در اینترنت، اگرچه چالش‌های جدی برای کسب‌وکارهای آنلاین و استارتاپ‌ها ایجاد کرد و حتی در برخی موارد به تعدیل نیرو انجامید، اما در دل همین شرایط سخت، واقعیت‌هایی نیز آشکار شد که نمی‌توان از کنار آن‌ها به‌سادگی عبور کرد. شرایطی که همزمان تصویری واقع‌بینانه از توان زیرساختی و انسانی کشور ارائه داد و ضرورت بازنگری در نحوه حمایت، حفظ و جذب سرمایه انسانی در حوزه فناوری را بیش از پیش برجسته کرد.

آشکار شدن ظرفیت‌های داخلی

به گزارش بولتن نیوز ،یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این دوره، افزایش استفاده از پلتفرم‌ها و خدمات داخلی بود. شبکه‌های اجتماعی بومی با ارائه خدمات متنوع توانستند بخش قابل توجهی از نیازهای ارتباطی کاربران را پوشش دهند. همچنین در حوزه خدمات کاربردی، به عنوان نمونه مسیریاب‌های داخلی عملکردی قابل قبول و در برخی موارد فراتر از انتظار از خود نشان دادند. اگرچه کاربران در شرایط عادی می‌توانند متناسب با نیاز، کیفیت و تنوع خدمات، از نرم‌افزارهای خارجی استفاده کنند، این تجربه نشان داد زیرساخت‌های فنی و توان مهندسی در کشور به سطحی رسیده است که در بسیاری از موارد می‌تواند پاسخگوی نیازهای عمومی حوزه دیجیتال باشد. مهم‌تر اینکه این موفقیت‌ها حاصل تلاش نسل جوانی از متخصصان و توسعه‌دهندگان ایرانی است که در سال‌های اخیر، زیست‌بوم فناوری کشور را شکل داده‌اند.

تغییر کاربران؛ از اجبار تا تجربه

طبق گزارش دیتاریپورتال، در ابتدای سال ۲۰۲۵ حدود ۷۳ میلیون نفر از ایرانیان، معادل نزدیک به ۸۰ درصد جمعیت کشور، کاربر اینترنت هستند و بیش از ۴۸ میلیون نفر نیز در شبکه‌های اجتماعی حضور فعال دارند. این ارقام نشان می‌دهد که اقتصاد و زیست‌بوم دیجیتال در ایران نه‌تنها به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی مردم تبدیل شده، بلکه ظرفیت بسیار بزرگی برای رشد، نوآوری و توسعه دارد.

در دوره اخیر محدودیت اینترنت در ایران، شاهد مهاجرت (حتی اگر موقت) بخشی از کاربران از پلتفرم‌های خارجی مانند تلگرام به نمونه‌های داخلی بودیم. هرچند این جابه‌جایی در ابتدا از سر اجبار شکل گرفت، اما برای بسیاری از کاربران، به تجربه‌ای عملی از توانمندی‌های داخلی تبدیل شد. این موضوع، یک نکته کلیدی را برجسته می‌کند: پتانسیل و توانمندی جوانان مستعد و متخصص داخلی‌مان بسیار بالاست و با ایجاد اعتماد در کاربران، ارائه خدمات متنوع در اپلیکیشن‌ها، تقویت زیرساخت فناوری، ایجاد انگیزه در نخبگان فناوری برای ماندن و فعالیت در بستر داخل کشور می‌توان در سایه امنیت پایدار به توسعه و پیشرفت قابل توجهی در حوزه فناوری‌های نوین دست یافت. 

چالش مهاجرت نخبگان؛ مسئله‌ای در زیست‌بوم فناوری

به گزارش موسسه خاورمیانه، تعداد مهاجران ایرانی طی سه دهه گذشته از حدود ۸۰۰ هزار نفر در سال ۱۹۹۰ به بیش از ۱.۸ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ رسیده که بخش قابل توجهی از آن‌ها را نیروهای تحصیل‌کرده و متخصص تشکیل می‌دهند. در همین حال، کشورهایی مانند امارات عربی متحده با سیاست‌های فعال جذب استعداد، به یکی از مقاصد اصلی نیروی کار فناوری تبدیل شده‌اند؛ به‌طوری‌که در یک نظرسنجی بین‌المللی، حدود ۴۵ درصد متخصصان فناوری تمایل به مهاجرت به این کشور داشته‌اند و بیش از ۸۰ درصد از پاسخ‌دهندگان، این کشور را یک قطب در حال رشد فناوری می‌دانستند. این روند نشان می‌دهد که کشورها با ایجاد زیرساخت، مشوق‌های اقتصادی و محیط کاری جذاب، به‌طور جدی در حال رقابت برای جذب سرمایه انسانی دیجیتال هستند.

با این حال، تحولات اخیر منطقه‌، مشکلاتی که برای هموطنانمان در کشور امارات ایجاد شد و تجربه نااطمینان از ایجاد امنیت در این کشورها، نشان داد که صرفاً مزیت‌های اقتصادی، تضمین‌کننده امنیت شغلی و پایداری بلندمدت برای متخصصان نیست و کشور بزرگ و پهناور ایران مقتدر فراتر از کشورهای مذکور، می‌تواند امنیت پایدار ایجاد کند. این موضوع فرصتی است که درصورت استفاده درست می‌تواند به بازنگری در تصمیمات بخشی از نیروهای مهاجر یا در آستانه مهاجرت منجر شود.

تجربه جهانی نشان داده است که ماندگاری نخبگان با ایجاد جذابیت محقق می‌شود. برای حفظ و بازگرداندن سرمایه انسانی در حوزه فناوری، چند محور کلیدی قابل توجه است:

•    ایجاد ثبات در سیاست‌گذاری‌ها و مقررات حوزه دیجیتال

•    حمایت واقعی و هدفمند از استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوآور

•    افزایش کیفیت زیرساخت‌ها و دسترسی پایدار به خدمات

•    ایجاد چشم‌انداز روشن شغلی و حرفه‌ای برای متخصصان جوان

•    حرکت به سوی تقلیل مشکلات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و ...

•    تقویت حس اثرگذاری و مشارکت در توسعه ملی

یک فرصت راهبردی

آنچه در این میان اهمیت دارد، تبدیل شرایط اخیر به یک فرصت