عامل نوسان نرخ دلار؛ سیاست های اقتصادی یا تحریم ها؟

بولتن نیوز: براد پالمر و وحید سالمی، در تاریخ 4 اکتبر 2012  در آسوشیتد پرس مقاله ای را در مورد مسائل اقتصادی ایران و کاهش ارزش ریال و اثر تحریم ها بر اقتصاد ایران نوشته اند. نکته جالب توجه در این مقاله، موضوع عدم اثرگذاری تحریم ها در یک سال و نیم اول بر نرخ ارز در ایران و کاهش ارزش ریال است.

به عبارت دیگر، اگر تحریم های اقتصادی غرب بر اقتصاد و ارزش ریال اثرگذار بود، در همان ماه های اول و سال اول یعنی از خرداد 1389 به بعد که مصادف با ژوئن 2012 است، باید اثر تحریم ها را می دیدیم و نرخ دلار باید افزایش می یافت. اما همان طور که نمودار واشنگتن پست و مقاله آسوشیتد پرس نشان می دهد، از آذرماه 1390 یعنی در کمتر از یکسال اخیر، شاهد رشد تدریجی نرخ دلار در ایران هستیم.
این موضوع نشان می دهد که طبق نظر برخی کارشناسان داخل ایران، مهمترین عوامل اثر گذار برنوسانات نرخ دلار و کاهش ارزش ریال، مسائل مدیریتی اقتصادی، مشکلات ساختاری چند دهه اخیر، رشد نقدینگی و تورم در سال های اخیر، اثر رشد قیمت نفت بر رشد مخارج دولت و بودجه عمومی و واردات کالا، سیاست های دولت در 8 سال اخیر، هدفمندی یارانه ها، و.... بوده است که هر یک به سهم خود باعث رشد تورم و نوسان نرخ ارز بوده اند.
البته تحریم های بانکی و تحریم فروش نفت نیز همان طور که محمود احمدی نژاد رئیس جمهوری در مصاحبه مطبوعاتی خود اعلام کرد به سهم خود اثرگذار بوده اند امابه نظر می رسد مسائل داخلی اقتصاد ایران بیش از تحریم ها بر نوسانات نرخ ارز اثرداشته اند.
واقعیت این است که برخی سیاست های جهانی و داخلی براقتصاد به تدریج و با تاخیر اثرمی گذارند و بر نرخ ارز و نوسانات دلار نیز به تدریج شاهد این اثرگذاری بوده ایم.

شاهد مدعا این است که در هفته گذشته که قوه قضاییه و نیروهای امنیتی و اطلاعاتی و مسوولین اقتصادی و بانکی کشور، با یک همکاری وانسجام،  بازار و خبررسانی نرخ ارز را کنترل کردند و 16نفر اخلال گر بازداشت شدند، بلافاصله نرخ دلار از نزدیک 4 هزار تومان به زیر 3 هزار تومان رسیده است و روز شنبه نرخ دلار به 2850 تومان کاهش یافت که نشان می دهد ایجاد مرکز مبادلات ارزی، تزریق بخشی از منابع صندوق توسعه ملی، و نظارت قضایی و دستگاه های اطلاعاتی، بلافاصله اثرگذار بوده است.
به عبارت دیگر، اگر همچنان نظارت های اطلاعاتی و قضایی تقویت شود و همچنین سیاست های اقتصادی دولت و سیاست های مکمل ارزی مانند بانک ها، گمرکات، واردات و صادرات، رجحان و سلیقه مصرف کنندگان ایرانی، خروج ارز، مسائل روانی و سیاسی اثرگذار بر نرخ ارز، رقابت های سیاسی و... بهتر و کارآمد شود، طبیعی است که اثر تحریم ها بر نرخ ارز در حد کمی ظهور و بروز خواهد داشت.
گزارش آسوشیتدپرس و واشنگتن پست نیز نشان می دهد که نظر جمعی از اقتصاددانان ایران در مورد نرخ ارز درست بوده است. واقعیت دیگری که وجود دارد این است که در 15 سال اخیر با وجود تورم های دو رقمی از 10 درصد تا 25 درصد، نرخ دلار در محدوده 800 تا 1000 تومان برای چند سال ثابت بوده است و همان طور که اقتصاددانان صاحب نامی چون محمدهاشم پسران استاد دانشگاه کمبریج گفته است، رشد نرخ دلار طبیعی است و اگر تحریم های نفتی و بانکی هم رخ نمی داد، اقتصاد ایران سرانجام باید کاهش ارزش ریال و رشد نرخ دلار رابرای ایجاد تعادل در واردات و صادرات باید می پذیرفت.

این نظرات شاهدی بر این نظریه است که نرخ واقعی دلار زیر 1000 تومان و 400 تومان و کمتر از آن نبوده و نیست و کسانی که معتقد بودند نرخ دلار باید بالاتر از 2 هزار تومان باشد و در 8 سال اخیر بارها هشدار و تذکر داده بودند، درست می گفتند و عده کمی که تصور می کردند نرخ دلار واقعی باید زیر 1000 تومان باشد اشتباه می کرده اند، واقعیت این است که دلار حاصل از فروش نفت و صادرات غیر نفتی جزو درآمد ایران است و چون پول آمریکایی است نباید تصور کنیم که باید ارزش آن پایین باشد، زیرا رشد قیمت این دارایی که متعلق به ماست موجب می شود که از واردات بی رویه و بنجل کاسته و بر صادرات توان مندی های اقتصاد ایران افزوده شود و مصرف و سفرهای خارجی و... نیز متعادل شود.


براد پالمر و وحید سالمی،در آسوشیتد پرس در مقاله خود با عنوان "در ایران تورم شدید سرانجام از راه رسید" دقیقا به این موضوع اشاره کرده اند که رشد نرخ دلار تنها حاصل تحریم ها نبوده و مسائل ساختاری و مدیریتی بیش از تحریم اثرگذار بوده اند...

آنچه که به تازگی در ایران اتفاق می افتد ارزش آن را دارد که از نزدیک نگاهی دقیق به آن بیاندازیم ، ایران، کشوری که در آن تحریم های ایالات متحده فشار آورده و تورم جدیدی را به این کشور تحمیل کرده است. واضح است که داستان زیر سر سیاست خارجی است و برای کسانی که در ایران زندگی می کنند ،  اما این وضعیت از سویی زیر سر سیاست های اقتصادی ایران هم هست.

از سال 2010، ایالات متحده پیوسته تحریم ها را علیه ایران سخت تر کرده است. مقدار قابل توجهی از میزان 110 میلیارد دلار ذخایر ارزی ایران در حساب هایی که اکنون مسدود شده باقی مانده است. بانک های خارج از کشور از انجام معاملات با بانک مرکزی ایران منع شده اند و ایران برای فروش نفت خود را در خارج از کشور با مشکل مواجه است. علاوه بر همۀ این ها ، اعمال تحریم ها، عرضۀ دلار و ارزهای خارجی دیگر را در ایران محدود کرده است.
این مسائل موجب شده تا بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نتواند نرخ 12،260 ریال را در ازای دلار در برخی کالاهای غیر ضروری و غیر اساسی ثابت نگه دارد. و افراد و شرکت های تجاری برای خرید دلار کمیاب و یورو به بازار غیر رسمی مراجعه می کنند، که اغلب برای پرداخت هزینۀ واردات مصرف می شود. هرچه ایرانیان ریال خود را بیشتر به ارز (روز به روز کمیاب تر) خارجی تبدیل می کنند، قیمت دلار گرانتر می شود و ارزش ریال پائین تر می آید.
سرانجام ماه گذشته به اوج خود رسید. ارزش ریال ایران در بازار ازاد، ظرف چند هفتۀ گذشته سقوط کرد و اکنون به میزان 65 درصد افت نشان می دهد. خط نقطه چین در این نمودار جالب که توسط استیو هانکه در موسسه کاتو تهیه شده، روند ارزش ریال را بوضوح نشان می دهد:

توضیح سایت ما: این نمودار در محور عمودی، اعداد از 500 تومان در بالای نمودار تا 4 هزار تومان در پایین نمودار را نشان می دهد. روی محور افقی نیز از ماه خرداد 1389 یا جون 2010 تا مهر 1391 یا اکتبر2012 روند زمان را داریم. خط ممتد نرخ دلار از حدود 900 تومان تا 1226 تومان یعنی نرخ رسمی توسط بانک مرکزی را نشان می دهد که اکنون مربوط به کالاهای اساسی کشور است. خط نقطه چین نیز مربوط به نرخ دلار در بازار غیر رسمی یا آزاد است. اگر چه از ابتدای انقلاب، اقتصاد ایران در تحریم بوده است اما در زمان تشدید تحریم ها که از خرداد 89 شروع شده، در یک سال و نیم اول تقریبا خبری از نوسان شدید نرخ دلار نیست اما در ماه های دیماه 90 تا مهر 91 نوسان بیشتر شده است و در ماه های اخیر به اوج خود رسید. اما در هفته گذشته با ورود نهادهای نظارتی، روند نوسان شدید متوقف شده است و نرخ دلارآزاد در محدوده 2850 تومان است که نسبت به روزهای قبل از آن کاهش زیاد نشان می دهد



این واقعیت که ریال ارزش خود را از دست می دهد به این معنا است که کالاهای وارداتی از جمله مواد غذایی و تجهیزات ساخت و ساز روز به روز برای ایرانیان بسیار گران تر تمام می شود. طبق برآورد هانکه نرخ تورم یا نرخ رشد ارز ودلار در چند ماه اخیر که نوسان شدید بوده، ماهانۀ  69.6 درصد است. این محدودۀ تورم حاد است.( این تورم تنها شامل نرخ ارز است و به کل اقتصاد ایران ربطی ندارد و طبق تعریف نرخ تورم، هرگز نمی توان نوسان نرخ دلار برای چند ماه را به نرخ تورم که شمال حداقل 350 کالای مصرفی است ربط دارد لذا کلمه تورم برای رشد نرخ ارز کلمه درستی نیست)
چه چیزی باعث سقوط ناگهانی ریال در ماه گذشته شده است؟ این موضوع هنوز روشن نیست. یک توضیح این است که دولت ایران "مراکز دولتی فروش ارز " را راه اندازی کرده تا دلار را به مراکز و شرکت های تجاری که گوشت ، غلات یا تجهیزات پزشکی و درمانی وارد می کنند با تخفیف بفروشد. این ایده برای سهمیه بندی ارز خارجی و تخصیص آن به کسانی است که بیشتر به آن نیاز دارند. اما این حرکت دولت ، به این معناست که دولت ایران احتمالا از این پس بر پایۀ ریال حرکت خواهد کرد.
ابر فشردۀ تورم حاد در ایران هنوز با موارد خارج از کنترل تاریخ اقتصاد جهان مانند مورد مجارستان در سال 1945، یا مورد زیمبابوه در سال 2007 مقایسه و رتبه بندی نشده ، اما این یادآوری مهم است که ابرتورم معمولا مشکلی است که کاهش کمّی ضربات، کشورها را دچار شوک شدید می کند.

کریستین ساینس مانیتور در مورد اینکه "ایران خود را در این وضعیت چگونه می بیند" بحث های بیشتری مطرح می کند، و اینکه ضعف بنیۀ بخش خصوصی این کشور و ضعف دولت در ایجاد ذخایر کافی خارجی، این کشور را در برابر سوداگری ارزی به شدت آسیب پذیر کرده است. ایزابلا کامینسکا در وبلاگ اقتصادی اف. تی. آلفاویلا – وبلاگ برگزیدۀ خبری- تحلیلی اقتصاد، که از سال 2006 توسط فایننشال تایمز راه اندازی و اداره می شود- نیز به مشکلات ایران پرداخته و اشاره می کند: "در این برهه از زمان، ایران روز به روز گزینه های خود را بیشتر از دست می دهد. در واقع، به لحاظ تاریخی، تنها گزینه های باقی مانده برای ایران، احتمالاً به دست گرفتن کنترل عرضۀ دلار باقی مانده است. "و همکارم جیمزبال ، از تظاهرات خیابانی در تهران گزارش می دهد که در پاسخ به این نابسامانی ها در شهر ایجاد شده.... است.